Toşkent qözğoloni

Toşkent qözğoloni, tarixiy manbalarda «Vabo isyoni» nomi bilan ham tanilgan — 1892-yil 24-iyunda (yangi uslubda 6-iyul) Toşkent aholisining Rossiya imperiyasi ma'muriyatiga qarşi kötarilgan çiqişi. Unga şaharda vabo epidemiyasi avj olgan paytda joriy qilingan qat'iy karantin va dafn qoidalari sabab bölgan. ÖzME bu voqeani mustamlaka siyosati va milliy tazyiqqa qarşi qaratilgan xalq harakati deb baholaydi.1

ÖzME'ga köra, 1892-yil may oyida Jizzaxda vabo tarqalgan, iyunga kelib kasallik Toşkentga ham yetib kelgan: ruslar yaşaydigan Yangi şaharda 417, mahalliy aholi istiqomat qiladigan Eski şaharda esa 1462 nafar bemor qayd etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, epidemiya avval Eski şaharda boşlangan.

Şahar rahbariyati 7-iyunda ön ikkita eski qabristonni yopib, örniga törtta yangisini oçiş va şahardan çiqişni çeklaşni e'lon qilgan. Ammo ÖzME ta'kidlaşiça, aholiga bu çoralarning mazmuni tuşuntirilmagan, musulmonlarning dafn odatlari esa hisobga olinmagan; va'da qilingan törtta qabriston örniga faqat bittasi oçilgan. Marhumni şifokor körigisiz kömiş man etilgan, vabodan vafot etganlarni kiyimi bilan çuqur çuqurga qöyib, ustiga ohak sepiş buyurilgan, janoza öqiş va qarindoşlarning qabristonga borişi ham taqiqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, ruhoniylar bu talablarni şariatga, xususan, marhumni vafot etgan kuniyoq dafn etiş qoidasiga zid deb hisoblagan. Odamlar yaqinlarini yaşirinça eski qabristonlarga kömişga urinişgan, politsiya esa ularni uşlay boşlagan.

ÖzME'ga köra, 24-iyunda mingga yaqin kişi eşonlar Azizyor va Abulqosimxöja hamda bozor oqsoqoli Ziyomuhammad kabi obröli şaxslar ortidan tayoq, ketmon va toş bilan qurollanib, şahar boşliği idorasi tomon yöl olgan. Rusça Vikipediyada yozilişiça, olomon Anhor kanalidan ötib, rus qismiga kirgan va Eski şahar boşliği Muhammad Yoqubning şahar komendanti Stepan Putinsev bilan uçraşuvini töxtatmoqçi bölgan, biroq kelib qolganda ikkalasi allaqaçon birga ekan.

Putinsev karantin çoralarini bekor qilişdan boş tortgaç va töpponça bilan pöpisa qilgaç, unga toş otila boşlagan; şu sababli voqea «Toşotar» deb ham ataladi. Muhammad Yoqub idora binosiga qoçib kirgan, olomon esa u yerdagi hujjatlarni yöq qilgan. Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori Nikolay Grodekov boşçiligidagi askarlar yetib kelgaç, odamlar çekinişga majbur bölgan. Ta'qib qilinganlarning bir qismi Anhorga taşlangan yoki özini suvga otgan: ertasiga kanaldan kamida 80 kişining jasadi çiqarilgan. Ikki manba ham şu raqamni keltiradi.

ÖzME'ga köra, qolgan qözğolonçilar Eski şahardagi Jome masjidi oldiga töplanib, askarlarga qarşi toş otgan; javoban öq uzilib, ön kişi halok bölgan, köpçilik yaralangan. Şu bilan çiqiş bostirilgan.

ÖzME'ga köra, ma'muriyat oltmiş nafar iştirokçini sudga bergan; uç kişi ölim jazosiga, yigirma kişi turli muddatga qamoqqa hukm qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, vaziyatni yumşatişda obröli ulamo Abulqosimxon katta rol öynagan: u general-gubernatorga isyon hokimiyatga qarşi emas, balki din va şariat qoidalarini himoya qiliş uçun bölganini tuşuntirgan. Uning nomi tergov hujjatlarida tilga olingan bölsa-da, katta nufuzi tufayli unga qattiq jazo qöllanmagan.

Voqeaning bahosi turliça. Sovet va özbek tarixçilari uni mahalliy aholining mustamlaka hokimiyatiga qarşiligi namunasi sifatida körgan; ÖzME uni özbek xalqining erkinlik uçun olib borgan yirik çiqişlaridan biri deb ataydi. Rusça Vikipediya amerikalik tarixçi Adib Xolidning fikrini ham keltiradi: unga köra, istilodan keyin 1916-yilgaça Örta Osiyoda 1898-yilgi Andijon qözğolonidan boşqa Rossiya hukmronligiga qarşi yirik qözğolon bölmagan.