Toşkent tuproqqörğoni
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 574–575-b. — ziyouz.com
Toşkent tuproqqörğoni - Anhor kanalining çap sohilida, şahar qal'a devorining Qöymas (Katagon) darvozasi taşqarisi (hoz. Özbekiston prospekti yoni)dagi tepalikda 1865 y. barpo qilingan. Bu tepalikda ilk örta asrlarda qurilgan Qöymas istehkomi bölgan, uning qoldiqlari keyinçalik Tali Qöymas, ya'ni Qöymastepa deb atalgan. 1865 y. iyunda Toşkent podşo Rossiyasining general Çernyayev boşçiligidagi qöşinlari tomonidan bosib olingaç, bu tepalikda zudlik bilan harbiy qal'a qurişga kirişildi. Qal'aning tarhi 6 burçakli bölib, baland tuproq kötarmalari bilan öralgan, burçaklarida mustahkam bastion (burj)lari bölgan. Kötarmalarning ayrim joylariga ğiştdan devorlar işlanib öt oçiş uçun şinaklar qilingan. Içki qismida 6 piyodalar rotasi uçun kazarmalar, ofitserlar uçun bino, lazaret (150 örinli), öqdori, kiyimboş va oziq-ovqat omborxonasi va porox uçun yertöla qurilgan. Asosiy kiriş yöli (şarqiy darvoza) ğiştdan haşamdor işlangan. Keyinçalik tuproqqörğon taşqarisida ustaxona, aslahaxona va piyoda askarlar bataloni uçun 2 kazarma qurilgan. Toşkentda yevropalik aholi uçun Yangi şaharning qurilişi şu tuproqqörğonni bunyod etişdan boşlandi. Tuproqqörğon yaqinida xrz. Mustaqillik maydonida gubernator saroyi — «Oq uy» qurildi. Tepalikda joylaşgan qal'a Eski şahar ustidan nazorat qilib turiş va ayni vaqtda mustamlakaçilar yaşaydigan Yangi şaharni qöriqlab turiş imkonini bergan. 1867—83 y.larda T.t.dan har kuni soat 12 da töp otilgan. Qal'ada soldatlar bolşeviklar taşviqoti ta'sirida bir neça marta qözğolon kötarganlar. 1917 y. 1 noyabrda T.t.da şöro hukumatining bayroği örnatilgan. Hozir T.t. örnida Respublika Prezidenta qarorgohi binolari majmuasi joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШКЕНТ ТУПРОҚҚЎРҒОНИ - Анҳор каналининг чап соҳилида, шаҳар қалъа деворининг Қўймас (Катагон) дарвозаси ташқариси (ҳоз. Ўзбекистон проспекти ёни)даги тепаликда 1865 й. барпо қилинган. Бу тепаликда илк ўрта асрларда қурилган Қўймас истеҳкоми бўлган, унинг қолдиқлари кейинчалик Тали Қўймас, яъни Қўймастепа деб аталган. 1865 й. июнда Тошкент подшо Россиясининг генерал Черняев бошчилигидаги қўшинлари томонидан босиб олингач, бу тепаликда зудлик билан ҳарбий қалъа қуришга киришилди. Қалъанинг тарҳи 6 бурчакли бўлиб, баланд тупроқ кўтармалари билан ўралган, бурчакларида мустаҳкам бастион (бурж)лари бўлган. Кўтармаларнинг айрим жойларига ғиштдан деворлар ишланиб ўт очиш учун шинаклар қилинган. Ички қисмида 6 пиёдалар ротаси учун казармалар, офицерлар учун бино, лазарет (150 ўринли), ўқдори, кийимбош ва озиқ-овқат омборхонаси ва порох учун ертўла қурилган. Асосий кириш йўли (шарқий дарвоза) ғиштдан ҳашамдор ишланган. Кейинчалик тупроққўрғон ташқарисида устахона, аслаҳахона ва пиёда аскарлар батальони учун 2 казарма қурилган. Тошкентда европалик аҳоли учун Янги шаҳарнинг қурилиши шу тупроққўрғонни бунёд этишдан бошланди. Тупроққўрғон яқинида хрз. Мустақиллик майдонида губернатор саройи — «Оқ уй» қурилди. Тепаликда жойлашган қалъа Эски шаҳар устидан назорат қилиб туриш ва айни вақтда мустамлакачилар яшайдиган Янги шаҳарни қўриқлаб туриш имконини берган. 1867—83 й.ларда Т.т.дан ҳар куни соат 12 да тўп отилган. Қалъада солдатлар большевиклар ташвиқоти таъсирида бир неча марта қўзғолон кўтарганлар. 1917 й. 1 ноябрда Т.т.да шўро ҳукуматининг байроғи ўрнатилган. Ҳозир Т.т. ўрнида Республика Президента қароргоҳи бинолари мажмуаси жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.