Toşkent viloyati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 549–557-b. — ziyouz.com
Toşkent viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning şim.şarqida. 1938 y. 15 yanvda taşkil kilingan. Şim. va şim.ğarbdan Qozoğiston Respublikasi, şim.şarkdan Qirğiziston Respublikasi, şarqsan Namangan viloyati, jan.dan Tojikiston Respublikasi, jan.ğarbdan Sirdaryo viloyati bilan çegaradoş. Mayd. (Toşkent ş. maydonisiz) 15,3 ming km2. Aholisi (Toşkent şaxri aholisisiz) 2,4 mln. kişidan ziyod (2004). Viloyat tarkibida 15 ta tuman (Bekobod, Buka, Bustonliq, Zangiota, Oqqörğon, Ohangaron, Parkent, Piskent, Toşkent, Çinoz, Yuqori Çirçiq, Yangiyöl, Örta Çirçiq, Qibray, Quyi Çirçiq), 17 şahar (Angren, Bekobod, Böka, Döstobod, Keles, Olmaliq, Oqqörğon, Ohangaron, Parkent, Piskent, Toşkent, Töytepa, Çinoz, Çirçiq, Yangiyöl, Yangiobod, Ğazalkent), 18 şaharça (Alimkent, Bözsuv, Gulbahor, Zafar, Iskandar, Krasnogorsk, Nurobod, Olmazor, Salor, Tuyaböğiz, Çiğiriq, Çorvoq, Eşonguzar, Yangibozor, Yangiçinoz, Yangihayot, Örtaovul, Qibray), 146 qişloq fuqarolari yiğini bor. Markazi — Toşkent ş. Tabiati. Viloyatning şim. va şim.şarqiy qismlari Ğarbiy Tyanşan toğlari va uning tarmoqlari (Qurama, Piskom va Ugom toğlari) bilan band. Eng baland joyi Piskom tizmasidagi Adelung toği (4301 m). Çatqol va Qurama toğlari orasida Ohangaron daryosi kesib ötgan, Ohangaron platosi joylaşgan. Viloyat hududining katta qismi Sirdaryo tomon qiyalanib boradigan toğ oldi tekisligi (Çirçiq—Ohangaron vodiysi)dan iborat. Ohangaron daryo vodiysi, Qurama toği, Angren—Olmaliq atrofida foydali qazilmalardan mis, polimetall rudalari, oltin, kumuş, qörğoşin, alyuminiy xom aşyosi, qönğir kumir, molibden konlari, plavik şpati va dala şpati, turli xil quriliş materiallari bor. Termal va mineral suv zaxiralari kup. Viloyat kuçli seysmik zonada joylaşgan. Ayniqsa, Çirçiq va Ohangaron havzalarida aniq seziladigan zilzilalar buning ifodasidir. Juda kuçli zilzila 1868 y.da Toşkentda bölib ötdi va 1966 y.da takrorlandi. Turli intensivlikdagi yer osti silkinişlar vaqtvaqti bilan hozirgi kunda ham davom etmoqda.
Iqlimi keskin kontinental. Qişi nam, nisbatan iliq, yozi uzoq, issiq va quruq. Yanv.ning örtaça trasi — 1,3°, —1,8°, eng past t-ra —34° (tekislikda), —38° (toğ etaklarida), iyulnint örtaça trasi 26,8°, eng yuqori t-ra 43— 47°. Tekislik qismida yiliga 250 mm, toğ oldilariga 350—400 mm, toğlarda 500 mm yoğin yoğadi. Yoğinning köp qismi bahor va qişda yoğadi. Qor toğlardagina uzoqroq saqlanadi. Vegetatsiya davri tekislik qismida 210 kun. Daryolari Sirdaryo havzasiga mansub (Sirdaryo — örta oqimi, uz. 125 km va uning irmoklari — Çirçiq, Piskom va Ohangaron). Bular Tyanşan toğlaridan boşlanadi va suvidan elektr energiya olişda va suğoriş işlarida foydalaniladi. Suğoriş kanallari: Bözsuv, Qorasuv, Dalvarzin, Toşkent va b. Tuyaböğiz suv ombori («Toşkent dengizi»), Çorvoq suv ombori, Ohangaron suv omborlarn bor.
Tuproklari: tekislikda böz tuproq, toğ etaklarida (500—600 m balandlikkaça) tipik böz tuproq, undan balandroqda çimqönğir, yuqrrirokda ötloqidaşt tuproq, daryo terrasalarining quyi qismida, yer osti suvi yuza joylarda ötloqi va botqoq tuproq, daryo vodiylarida allyuvial tuproqlardan iborat. T.v.ning tekislik qismi töla haydalgan, Sirdaryo buylarida kiçik tuqaylar (terak, tol, jiyda, har xil butalar) mavjud. Toğ etaklari va toğlarda (1200— 1400 m balandlikkaça) toğ daştlari, yuqorirokda siyrak arçazorlar, 2000 m dan balandda subalp va alp ötloklari bor. Daryo vodiylarida terak, tol; toğ etaklari va toğlarning örtaça balandliklarida olmazor va yonğoqzorlar uçraydi, toğolça ösadi. Tekisliklarda sarik. yumronqoziq, qöşoyoq, kaltakesaklar, çul toşbaqalari, qalqontumşuq ilon va b., Sirdaryo töqaylarida çiyaböri, tolay quyoni, qobon; toğ etaklari va toğlarda ayiq, tulki, toğ qöyi, jayra, börsiq, kaklik, törğay, arça boltatumşuği va b., toğ daryolari va jilğalarda qora baliq, osman, laqqaça uçraydi. Viloyat hududida «Çimyon», «Burçmulla», «Boğiston», «Xumson», «Oqtoş» kabi bolalar oromgoxlari, iklimiy kurort va dam oliş uylari bor. Toşkentdan 20 km uzoqlikda «Toşkent mineral suvlari» balneologik kurorti joylaşgan. T.v.da UgomÇatqol milliy boği (mayd. 574 ming ga) taşkil etilgan. Boşqizilsoy bölimida meteorologiya styasi (1956 y.dan) faoliyat körsatadi.
T.v. qadimdan Buyuk ipak yölidagi ilmfan, ğunarmandçilik, madaniyat taraqqiy etgan makonlardan biri bulgan. Xöjakent yaqinidagi ğordan topilgan toş davriga mansub odam suyagining qoldiklari va qoyalardagi suratlar bu vohada qadimda ibtidoiy odamlar yaşaganligidan dalolat beradi.
Vohaning iklim şaroiti, sersuvligi, dare böyi va toğ oldi mintaqalarining yovvoyi ösimliklar va hayvonot dunyosiga boyligi kdd. toş davridayoq odam yaşaşi uçun qulay imkoniyat yaratgan. T.v.ning qad. aholisi töğrisida mil. av. 5—2asrlarga oid Yunon, Xitoy va b. Şark, manbalarida ba'zi ma'lumotlar saqlanib qolgan. Ölkani arxeologik jihatdan 19-a.da N. I. Veselovskiy, A. A. Divayev, N. P. Ostroumov, Ye. T. Smirnov va b. örgandilar. 1920—30 y.larda M. V. Voyevodskiy, G. V. Grigoryev, V. D. Jukov va A. I. Terenojkinlar, 1941 y.dan M. Ye. Massoy rahbarligida Örta Osiyo unti arxeologiya kafedrasi a'zolari, 1950 y.dan Özbekiston FAning arxeolog olimlari Ya. F. Ğulomov, Ö. Islomov va R. H. Sulaymonovlar viloyat hududida tekşiruv işlari olib bordilar. 1958 y.dan T.v.ning örta asr şaharlari va qad. konlarini Yu. F. Buryakov, 1966 y.dan Toşkent ş.ni V. A. Bulatova rahbarligidagi guruh ilmiy ravişda örgangan.
Köp yillik tadqiqotlar natijasida T.v. arxeologik xaritasiga 760 ta qad. manzilgoh, şahar va qişloq xarobasi, qad. konlar, qabristonlar, mudofaa va irrigatsiya inşootlari tuşirildi. T.v.da ibtidoiy odamlar krldirgan dastlabki izlar paleolit davriga töğri keladi. Bu davrga oid odamlar yaşagan gorlar va oç iq manzilgoxlardan biri Kölbuloq makonidir. Kölbuloq yaqinidagi Qizilolmasoy va Qöşsoydan qad. toş qurollar yasalgan ustaxona topilgan. Mustye davriga oid manzilgoxlar Obirahmat ğorildm, Xöjakent qişloği yaqinidan, Çirçiq vohasida esa Qoraqamiş va Şöralisoydan topilgan. Yangi toş davri (neolit) ga oid aşyo Toşkent ş.ning garbida Qöşiliş degan joydan topilgan. Bu davrda kurollar maydalaşgan va soni köpaygan. T. v.ningjez davri (mil. av. 2ming yillik) topilmalari Andronovo, Tozaboğyop madaniyatiga oiddir. Toş va tökma tuproqdan qilingan qabriston qörğonlar Çirçiq va uning irmoqlari böyida, Obirahmat, Burçmulla (q. Burçmulla xazinasi) qişloqlari, Iskandar şaharçalarida oçilgan. Qabrlardan Andronovo madaniyatiga xos qölda yasalgan sopol idişlar, bilaguzuk, marvarid va marjonlar topilgan. Jez davridan boşlab rangdor va qimmatbaho metallar toğ yon bağridagi konlardan qazib olina boşlagan. Temir davrida viloyat xududida skif qabilalarning sakmassaget ittifoqiga kirgan elatlar yaşagan. Ularga tegişli yodgorliklar mil. av. 6—4asrlarga oiddir. Bu davr qabristonlaridan (Burçmulla yaqinida) tirnab bezalgan sopol idişlar, toş va kumuşdan yasalgan zebziynat buyumlari topilgan. Çirçiq vodiysida Burganlisoydan temir davriga oid sopol, metall, toşdan yasalgan uyrözğor buyumlari, jumladan, çoynaksimon tumşukli va quloqli qozonlar va mehnat qurollari topilib örganilgan. Idişlar dumaloqşaklda bölib, sirtiga angob böyoği berilgan. Mil. av. 1 — mil.ning 1-a.larida T.v. hozirgi hududi Qanğ davlati tarkibiga kirgan. T.v. ötroq xalklarining madaniyati köşni köçmançi çorvador xalklar madaniyati bilan çambarças aloqada bölgan. Köçmançi çorvador xalqlar yodgorliklaridan Qovunçitepa yaxşi örganilgan. Ohangaron daryosining quyi oqimida joylaşgan Qanqa (q. Xaraşkat) xarobasi eng qad. şaharlardan biri bölgan. Şahar mil. av. 3—2 a.larda vujudga kelgan. 1-a. ga oid şaharlar Sirdaryo vodiysida Banokat, OhangaronOqqörğon oraliğida Kindiktepa va Qovunçitepalar bölgan. Bu yerlardan Toşkent hokimligining birinçi tanga pullari topilgan. Bu davrda hamma mayda şahar va qörğonlar Şoş (Çoç) va Iloq (Eloq)qa birlaşgan. 7-a.da qal'alari va mayda şaharçalari köpligi uçun Şoşni ming qal'ali davlat deb ta'riflaganlar. Şulardan biri Toşkentning şim.da (hoz. şahar hududida) joylaşgan Oqtepa qörğoni bölib, u mustahkam mudofaa devorlari bilan öralgan. Ilk örta asr şaharlarining arki va şahristoni bölgan.
Şaharlarda hukumat uylari, savdo va xunarmandçilik rastalari tartib bilan joylaşgan. Ularning mayd. 20 ga dan 65 ga gaça yetadi. Atrofdagi toğlardan oltin, kumuş, mis qazib oliş natijasida hunarmandçilik yuksalgan. Kulolçilik va çorvaçilik rivojlangan. Şoş va Iloq davlatlari öz nomlaridan tanga pullar zarb qilgan. Tangalarning yuz tomoniga vahşiy hayvonning rasmi (silovsin yoki bars), orqa tomoniga panşaxaga öxşaş tam/a tuşirilgan.
Ilk örta asrlarda aholi örtasida otaşparastlik keng yoyilgan. Ossuariyga odam suyaklari solib kömilgan qabrlar Töytepa, Qoraxitoy va Tuyaböğizdan (q. Tuyaböğiztepa) topilgan. Ossuariylar tuxumsimon şaklda bölib, qopqoğiga hayvon suratlari solingan.
9—10-a.larda T.v. Somoniylar davlati tarkibiga kirgan. Bu davrda şaharlar har tomonlama rivojlangan. 10-a. arab geograflari Istaxriy, Muqaddasiy va b. körsatişiça, Xuroson va Movarounnahrda Şoş viloyati eng köp şağarli (40 taga yaqin) ölka bölgan. Eng yirik şaharlardan viloyat poytaxti Binkat, Iloq (Eloq) davlatining poytaxti Tunkat va yirik savdohunarmandçilik markazlari Xaraşkat, Şuturkat, Nujkat bölgan.
Qad. şahar xarobalarida ötkazilgan qazilmalar şaharlarning paydo bölişi, rivojlanişi va kengayişi har xil tarzda keçganligini körsatadi. Şaharlar poytaxt bölgani, karvon yöllari ustiga joylaşgani, konlardan yaxşi foydalangani va çorvador köçmançi xalqlar bilan aloqada bölgani uçun rivojlangan. Şaharlarning mayd. 20 ga dan 200 ga gaça bölgan. T.v. hududidan ötgan 2 maşhur karvon yölining birinçisi Sirdaryo, Binkat, Xaraşkat, Xudoykat orqali, ikkinçisi bir oz şim.rokdan Çinozkat, Şuturkat, Dafnigankat, Isfijob orqali ötgan. 9—10-a.larda konçili k işlari, metall eritiş, kulolçilik va töqimaçilik taraqqiy etgan. 10-a. geograflarining ma'lumotlariga köra, Şoş, Ilokdan har xil matolar, gilamlar, teridan işlangan aşyolar, harbiy qurollar, egarlar, metall buyumlar, çorvaçilik mahsulotlari va ğalla taşqariga çiqarilgan.
Toşkent hunarmandlari tomonidan yasalgan xunarmandçilik va zargarlik buyumlari, qurolaslahalar butu n şarqsa şuhrat qozongan.
Toşkent vohasi öz tarixida takdirning köp sinovlarini, şahar va qişlokdarni vayronaga aylantirgan möğullar bosqini kabi oğir davrlarni boşidan keçirgan. Tarixiy manoalardan ma'lum bölişiça, faqat Amir Temur davriga kelib, vohada qaytadan rivojlaniş boşlangan. Köplab şaharqişloklar yangidan kad rostlab, obod bölgan. Viloyat hududidagi maşhur Zangiota majmuasi Amir Temur tomonidan qurildi. Bu yodgorlik majmuining qurib bitkazilişi keyinçalik Mirzo Uluğbek tomonidan oxiriga yetkazilgan.
Tarixdan ma'lumki, sohibqiron Amir Temur Toşkent ş. va Toşkent vohasiga köp marta taşrif buyurgan. Sirdaryo böyidagi möğullar vayron qilgan Banokat ş.ni qayta tiklab uni öğli Şohrux nomiga Şohruxiya deb atagan.
Aholisi. T.v.dagi aholining ziçligi örtaça 1 km2 ga 157 kişini taşkil etadi, asosan, özbeklar (60,9%), şuningdek, rus (8,1%), qozoq (14,3%), tatar (2,5%), tojik (5,0%), koreys (2,8%), ukrain va b. millat (turk, qirğiz, uyğur, nemis va b. jami 80 millat) vakillari yaşaydi (2004). Çorvokdan tortib Sirdaryogaça viloyat aholisi ziç joylaşgan. Ayniqsa, bir qança yirik şaharlar zanjiridan taşkil topgan Toşkent aglomeratsiyasida aholi juda köp. T.v.dagi köpçilik şaharlar poytaxtni ulkan şoda şaklida örab olgan.
Xöjaligi. T.v. mamlakatning sanoati yuqori darajada rivojlangan viloyatlardan biridir. Uning geografik örni iktisodiyotining ravnaq topişiga imkon beradi. Viloyat xöjalik kompleksi, asosan, poytaxt xöjalik kompleksini töldiradi. Ayni paytda viloyat respublika sanoat mahsulotining 20%ni, elektr energiyasining 45%ni, kömirning 98%ni, sementning 43%ni, pölat va metall prokatining 100%ni, rangli metallarning asosiy qismini işlab çiqaradi. Vştoyatda 190 ta sanoat, 160 dan ortiq qöşma, 20 mingdan ortiq kiçik va örta biznes subyektlari faoliyat körsatadi. Eng muximlari: «Ğiştçi» (Angren), «Agat va Farhod» (Böstonliq tumani), «Metallurfemont» (Bekobod), «Orion» (Qibray tumani).
Sanoatining yetakçi tarmoklari — energetika, maşinasozlik, metallurgiya, kömir, kon metallurgiyasi, kimyo sanoati, poyabzal, paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoati, töqimaçilik hamda qişloq xöjaligi. mahsulotlarini qayta işlaş.
Viloyatda sanoat korxonalaridan Bekoboddagi Özbekiston metallurgiya, Olmaliqdagi konmetallurgiya, Yangi Angren, Toşkent issiqlik elektr styalari hamda Çirçikdagi ötga çidamli va qiyin eriydigan metallar kti işlab turibdi.
Çirçikdagi «Elektrkimyosanoat», Olmalikdagi «Ammofos» va Angrendagi «Özbekrezinatexnika» işlab çiqariş. birlaşmalari Respublika kimyo sanoatidagi yirik korxonalardan xisoblanadi. Bu korxonalarda qişloq xöjaligi. va b. tarmoqdar uçun azotli va fosforli öğitlar, ammiakli selitra, kaprolaktam işlab çikariladi. «Özbekkimyomaş», «Çirçiq qişloq xöjaligi maşinasozligi», «Transformator» korxonalarida qişloq xöjaligi. uçun zarur bölgan paxta seyalkalari, kultivatorlar, podborşçiklar va ehtiyot qismlar va b. işlab çikariladi.
Viloyatdagi «Toşkenttibtexnika» (Qibray tumani), «ÖzBMZ» (Toşkent tumani), «Gidravlika», «Uskuna quruvçi» (Zangiota tumani), Dalvarzin ta'mirlaş zavodi (Bekobod tumani), Toğ transporti uskunalarini ta'mirlaş zavodi, «Angrengazmaş» (Angren ş.,) korxonalari yirik korxonalardan qisoblanadi.
Viloyatda, şuningdek, «Ohangaronsement», «Santexquyma», «Ohangaronşifer», «Ohangaronlinplast», «Bekobodsemta'mir», «Ğazalkentoyna» kabi quriliş materiallari işlab çikaradigan va qayta işlaydigan korxonalar ham mavjud bölib, ularda sement, şifer, keramika, oyna, ğişt, linoleum, temirbeton konstruksiyalari kabi mahsulotlar tayyorlanadi.
Oziq-ovqat sanoati xam rivojlangan. Bunda, asosan, mahalliy xom aşyodan mahsulot tayyorlanadi. Bu sanoat göştsut, yoğmoy, unqandolat, vinoaraq, tamaki va b. tarmoklarni öz içiga oladi.
Oziq-ovqat sanoati paxtaçilik mahsulotlari, boğdorçilik, tokçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik va b.ga asoslanadi. Viloyatda 4 un zdi, konserva, pivo, araq, non va non mahsulotlari zdlari, şoli tozalaş korxonalari bor. Yangiyöl ş. viloyat oziq-ovqat sanoatining markazlaridan biri. Bu yerda yoğ, konserva, vino va spirt zdlari, qandolat fkalari mavjud. Çirçiq, Olmaliq, Angren ş.lari, Bekobod, Qibray, Zangiota, Toşkent, Böstonliq tumanlarida ham oziq-ovqat korxonalari köp.
Qişloq xöjaligi ning asosiy tarmoklari: paxtaçilik, boğdorçilik, tokçilik, pillaçilik; toğ etaklarida lalmikor dehqonçilik (asosan, buğdoy va arpa yetiştiriladi). Ayniqsa, mustaqillik yillarida sohada iktisodiyetning köp tarmokli turlari şakllanib borayapti. T.v.da 50 mingdan ortiq dehqon xöjaligi va 7,5 mingdan ortiq fermer xöjaligi faoliyat körsatadi. Bugungi kunda dehqon va fermer xöjaliklarining yalpi mahsulotdagi salmoği 72%ni taşkil etadi (2004).
Sönggi 10 yilda paxta uruğçiligini rivojlantirişga e'tibor ortib borayapti. Viloyat paxta seleksiyasi va uruğçilik sohasida ilmiy izlanişlar natijasida jahon talablarini qondiruvçi tola, yuqori hosilli va tez pişar navlar yaratilmoqda.
T.v. 1990-y.largaça SSSRda kanop yetiştiriladigan yagona region edi. Sirdaryo va Çirçiq sohillarida şoli yetiştiriladi. Keyingi yillarda viloyatda qişloq xöjaligi. ekinlari strukturasini özgartirişga alohida ahamiyat berilyapti. Paxtaçilik, ğallaçilik asosiy örinlarni egallaydi. T.v.da şuningdek, kartoşka, meva va rezavor mevalar, uzum yetiştiriş ham yil sayin ortib borayapti. Pillaçilik bilan şugullaniladi. Çorvaçilik rivojlangan. T.v.da 168 şirkat xöjaligi, 8 parrandaçilik fkasi bor. Çorvaçilik göştsutga ixtisoslaşgan.
T.v.dagi barça jamoa va xususiy xöjaliklarida 425,5 ming boş kramol (şu jumladan, 190,3 ming sigir), 20,2 ming çöçqa, 446,1 ming qöy va eçki, 4018,2 ming parranda bor (2003).
Çirçiq — Ohangaron vodiysi obikor dehqonçilikning asosiy rnidir. Viloyatdagi barça ekin mayd. 315 ming ga, şu jumladan, yerning 108,0 ming gektariga paxta, 135 ming gektariga boşokli don ekinlari, 5,8 ming gektariga texnika ekinlari, 17,4 ming gektariga kartoşka, sabzavot va poliz, 39,7 ming gektariga yemxaşak ekinlari ekiladi. Boğ, tokzor 30,8 ming ga va 8,5 ming ga örmonzorlar bilan band, piçanzor va yaylovlar 198,5 ming gektarni egallaydi (2003). Ekinlarni suğorişda, asosan, Çirçiq daryosi, qisman Ohangaron va Sirdaryodan foydalaniladi.
T. v. respublika poytaxti aholisiga sut, göşt, tuxum, mevasabzavot yetkazib beradi. Kartoşka va sabzavot, asosan, Toşkent, Çirçiq, Yangiyöl, Angren ş.lari atrofidagi xöjaliklarda ekiladi. Zangiota va Qibray tumanlari Toşkent ş. aholisini kartoşka va sabzavot bilan ta'minlaşga ixtisoslaşgan. Viloyatda tokçilik va boğdorçilik ham yaxşi rivojlangan. Boğlarda asosan, nok va olma östiriladi. Boğlarning asosiy qismi Böstonliq, Qibray, Yangiyöl, Parkent, Ohangaron, Zangiota, Toşkent, Quyi Çirçiq tumanlarida joylaşgan. Şarqiy toğli va toğ etaklaridagi tumanlarda, asosan, qöy va eçkilar boqiladi. Eçkilarning 40% angor eçkilari, qöylar esa hisor va jaydari qöylardir.
Viloyatda Quyi Çirçiq «Baliqçi» tajriba namunaviy baliqçilik birlaşmasi, Zangiotada Damaçi balikçilik kti, Yangiyöl baliq çavoqlari yetiştiriş davlat xöjaligi, Ixtiopatologiya markazi (Toşkent) va b. bor.
Transport. T.v.dagi t.y. uzunligi 354,2 km. Viloyat hududidan Örta Osiyodagi mustaqil davlatlarni Şarqiy Yevropa şaharlari bilan boğlaydigan t.y. liniyasi (şu jumladan, Moskva — Toşkent — Turkmanboşi) ötadi. Angren ş. va Çorvoq şaharçasi yönalişidagi t.y. tarmoqlari Toşkentdan boşlanadi. Toşkent atrofidagi t.y.lar elektrlaştirilgan. 2004 y.dan boşlab Toşkent — Samarkand yölovçilar taşuvçi elektr poyezdi qatnay boşladi. Viloyatda avtomobil yöllarining tarmoği ziç. Viloyat ahamiyatidagi avtomobil yöllarining umumiy uz. 6,6 ming km (şu jumladan, qattiq qoplamalisi — 5,9 ming km). Muhim avtomobil yöllari: Katta Özbekiston trakti, Toşkent—Andijon—Öş— Qaşqar avtomobil yöli.
Madaniymaorif, soğliqni saqlaş va sport. 2003/04 öquv yilida viloyatda 897 umumiy ta'lim maktabida 519,8 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi, 2 mehribonlik uyi (264 tarbiyalanuvçi) faoliyat körsatdi.
Viloyatda kadrlar tayyorlaş milliy dasturi asosida yangi ta'lim tizimi şakllanmoqda. 2000 y.da viloyatning 45 nafar öquvçisi «Umid» jamğarmasi orqali çet ellardagi nufuzli oliy öquv yurtlariga jönatildi. 2004 y.da Böstonliq tumanidagi 38maktab qoşida AQŞ USAJD taşkilotining Örta Osiyo va Qozoğistonda sport va soğlomlaştirişni tarğibot qiliş dasturi asosida maktab öquvçilari bilan sport haftaligi ötkazildi. T.v. ning barça şaharlarida hamda Qibray, Piskent tumanlarida «Boğçamaktab» majmualari taşkil etilgan. Bu majmualarda bolalarga çet tili, kompyuter savodxonligini örgatiş, alifbosiz öqişga e'tibor berilgan. «Mehr va muruvvat yili» munosabati bilan Olmaliq ş.dagi 80sonli maxsus internat maktabi binosini mukammal ta'mirlaş uçun Olmaliq toğmetallurgiya kti tomonidan 350 mln söm mikdorida mablağ ajratilib, ta'mirlaş işlari olib borilmoqda. 1998—2003 y.larda yangi quriliş va qayta ta'mirlaş hisobiga 29 ta kasbhunar kolleji, 4 akademik litsey foydalanişga topşirildi. T.v. örta maxsus, kasbhunar ta'limi boşqarmasi tasarrufida 4 akademik litsey va 67 ta kasbhunar kolleji mavjud bölib ularda 57,4 mingga yaqin öquvçi ta'lim olmoqda. 2004 y.da Töytepa ş.da ijtimoiyiqtisodiy kasbhunar kolleji foydalanişga topşiriladi.
Akademik litsey va kasbhunar kollejlarini öquvlaboratoriya jihozlari va uskunalari bilan ta'minlaş, turli mavzularda ilmiyamaliy seminar ötkaziş loyihalari böyiça tanlovlar taşkil qiliş borasida Jan. Koreya, Germaniya davlatlari bilan hamkorlik qilinmoqda.
Örta maxsus, kasbhunar ta'limi tizimi böyiça 2003 y.da Amerika hamkorlik taşkiloti (AKSELS) tomonidan «A'lo ta'lim uçun mukofot» dasturi asosida litseylar va kasbxunar kollejlari direktorlari, ingliz tili öqituvçilarining taqdimot seminarlari ötkazildi.
2004 y.da 757 öquvçi öqişni imtiyozli diplom bilan tugatdi. Viloyatda 2 oliy öquv yurti (Toşkent agrar unti, Toşkent viloyat pedagogika inti) bor. Ularda 10,1 ming talaba ta'lim oladi (2004).
T.v.da eng yirik i.t. institutlari, boğdorçilik, tokçilik va vinoçilik, ğöza seleksiyasi va uruğçiligi, paxtaçilik, çorvaçilik, ipakçilik va örmon xöjaligi, suğoriş texnikasi i.t. institutlari, qişloq xöjaligi.gini mexanizatsiyalaş va elektrlaştiriş Örta Osiyo inti, Örta Osiyo rangli metallurgiya loyiğalaş, Şolikorlik i.t. instituti va b. joylaşgan.
T.v.da 4 ölkaşunoslik muzeyi, 501 ommaviy kutubxona (7141,6 ming nusxa asar), 169 klub muassasasi, 35 bolalar musiqa va san'at maktabi (6323 öquvçi), madaniyat uylari, 746 badiiy havaskorlik jamoalari, 3 madaniyat va istirohat boği bor. T.v. va Toşkent ş.dan Töyçi hofiz, Zokirovlar, Rajabovlar sulolalari, akauka Şojalilovlar; Özbekiston xalq hofizlari: Muhammadjon Karimov, Faxriddin Umarov, Oçilxon Otaxonov; Özbekiston xalq artistlari: Turğun Alimatov, Orif Alimahsumov, Nuriddin Haydarov, Özbekistonda xizmat I ■ ' körsatgan artist Toşpölat Matkarimov va b. yetişib çiqdilar. Viloyatda xalq hunarmandçiligi rivojlangan.
Soğliqni saqlaş. T.v.da 10361 örinli 96 kasalxona muassasasi, 42 dorixona, viloyat tez tibbiy yordam markazi bölimlari, 334 ambulatoriyapoliklinika muassasasi işlab turibdi. Şulardan 174 qişloq vraçlik punkta, 43 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 11 stomatologiya poliklinikam, talabalar poliklinikasi va 195 feldşerakuşerlik punkti va b. tibbiyot muassasalari faoliyat körsatadi.
T.v.da ötgan 1996—2003 y.lar mobaynida 174 qişloq vraçlik punktlari barpo etildi, 119 qişlok, şifokorlik ambulatoriyasi va feldşerakuşerlik punktlari qişloq şifokorlik punktlariga aylantirildi. 1999— 2003 y.larda viloyatda 150 örinli viloyat klinik şifoxonasi, 170 örinli viloyat tuğruq majmuasi, 90 örinli viloyat yuqumli kasalliklar şifoxonasi, 60 örinli narkologiya dispanseri, 120 örinli viloyat ruhiyasab kasalliklari dispanseri, 100 örinli viloyat silga qarşi kuraş dispanseri, ayollar reproduktiv salomatligini tiklaş markazi, Yuqori Çirçiq tumanida 40 örinli «Nuroniy» şifoxonasi, Bekobod, Toşkent, Örta Çirçiq, Qibray tumanlarida yangi tuğruq majmualari işga tuşirildi. Ular zamonaviy tibbiyot apparatlari, asbobuskunalar bilan jihozlandi. T.v.dagi barça tibbiy muassasalarda 5032 dan ziyod vraç, 22106 örta tibbiy xodim işlaydi. Viloyat hududida 95 ta bolalar oromgoxdari, 5 ta dam oliş zonalari, 10 sanatoriy, 14 ta sanatoriyprofilaktoriy, 3 dam oliş uylari, 7 ta pansionat, 2 bolalar sanatoriysi faoliyat körsatadi. Toşkent ş.dan 90 km şim.şarkda Çatqol toğ yon bağirlarida «Çimyon» dam oliş zonasi joylaşgan.
Sport. Viloyatdan sportning futbol, basketbol, voleybol, suv polosi, mini futbol, qöl töpi, şaxmat va b. böyiça sportçilar mamlakat musobaqalarida iştirok etib kelmoqdalar. T.v.da 49 stadion, sport majmuasi, 16 suziş havzasi, 38 tennis korti, otçopar, velotrek, 624 sport zali, 45 otiş tiri, 683 basketbol, 994 voleybol, 359 qöl töpi, 667 futbol maydoni bor. Bugungi kunda 1701 ta jismoniy tarbiya va jamoalarida 600 mingga yaqin kişi jismoniy tarbiya va sport bilan şuğullanadi.
Ötgan davr mobaynida viloyatda önlab jahon, Osiyo, respublika çempionlari yetişib çikdi. D. Mansurov erkin kuraş, R. Saidov va I. Alborovlar boks, E. Akbarov, S. Zokirov, A. Bobojonov va M. Kalikulovlar dzyudo, M. Inoyatova stol tennisi, D. Turçin, M. Tarasov, Yu. Borzova. D. Strijkovlar baydarka va kanoe, V. Smirnov yengil atletika, S. Soy suziş böyiça Afina 2004 Olimpiadasiga yöllanmalarni qölga kiritişdi. Katar davlati poytaxti Doxa ş.da bölib ötgan stol tennisi böyiça Osiyo çempionatida A. Dyugay oltin medalga sazovor böddi. 2004 y. may oyida Doğistonning Maxaçqala ş.da ötkazilgan yirik xalqaro turnirida D. Mansurov 1örinni egalladi. Viloyat jamoasi respublika miqyosida uloq, yengil atletika, boks, dzyudo, stol tennisi, qöl töpi, voleybol va b. sport turlari böyiça 1 va sovrinli örinlar sohiblari bölişdi.
Viloyatda sport turlari orasida futbol tobora ommaviylaşmoqda. Futbol böyiça mamlakat çempionatining oliy ligasida «Döstlik» (Toşkent viloyati), «Metallurg» (Bekobod), «Kimyogar» (Çirçiq), «Semurğ» (Angren) jamoalari viloyat şarafini himoya qilmoqdalar. «Döstlik» komandasi ikki bor mamlakat çempioni va bir marta billur sovrini sohibi böldi.
T.v.da xalqaro toifadagi sport ustalari, sport ustaligiga nomzodlar, 1toifadagi sportçilar tayyorlandi.
Adabiyoti. Toşkent vohasi Şarq adabiyotining qad. markazlaridan. Şayx Ahmad Taroziyning Mirzo Uluğbekka bağişlab yozilgan asarida Mavlono Lutfiyning ona vatani Toşkent bölgan, degan fikr ilgari surilgan. 14—16-a.larda şoir Badriddin Çoçiy, maşhur tarixçi, huquqşunos, tarjimon Köhakiy, 16-a.da Zayniddin Vosifiy T.da yaşab ijod qilganlar. Xoja Ahror taklifi bilan Toşkentda Jomiy ham bölgan va uluğ mozorotlarni ziyorat qilgan. Toşkentlik tarixçi va geofaf olim Muhammad Solih «Tarixi jadidai Toşkand» asarini yezdi. Dilkaş, Gulşan, Almaiy, Kamiy kabi şoirlar voya ga yetdi. Avloniy, Nozimaxonim, Mirmuxsin Şermuhamedov, Sidqiy Xondayliqiy (Şavkat), Xislat, Miskin, Tavallo kabi iste'dodlar yetişib çikdi. Şoir Akmal yetuk olim sifatida ham nom çiqargan. Dilafgorning toşbosmada devoni çop qilingan, Elbek turkologtilşunos, tarjimon va jurnalist sifatida ijod qildi. 20-a. ning 20—30-y.laridagi Toşkent adabiy hayotida Abdulla Qodiriy, Oybek, Ğafur Ğulom. Botu, Ziyo Sayd, Oydin, Zulfiya, Ğayratiylarning örni katta. T.v.da V. Ğafurov, A. Ubaydullayev, Muzayyana Alaviya, M. Samadov, Usmon Umrzodalar ijod qiddilar. Özbekiston xalq şoiri Rauf Parfi, yozuvçi H. Sultanov, şoirlar Abdulla Şer, Ş. Salimova, M. Toirov, O. Otaxonovlar T.v.da tuğilib kamol topgan adabiyot namoyandalaridir. Matbuot, radio va televideniyesi.
T.v.da 2 ta viloyat («Toşkent haqiqati», «Taşkentskaya pravda»), 16 tuman, 9 şahar gaz. çiqadi. Viloyatda, şuningdek, 17 tarmoq, 7 jamoat gaz. va 1 jurnali naşr etiladi. 38 matbaa korxonasi faoliyat körsatadi.
T.v.da (Toşkent ş.da) tajriba radioeşittirişlar dastlab 1926 y. boşlangan. 1927 y. 11 fev.da quvvati 2 kVt bölgan ommaviy radiostansiya işga tuşirilib, muntazam radioeşittirişlar olib borilgan. 1929 y.dan boşlab muntazam radiogazeta eşittirişlari berilgan. 1930 y.dan quvvati 20 kVt bölgan RV radiostansiyasi işlay boşlagan.
Respublika miqyosidagi eşittirişlardan taşqari, Toşkent ş. va viloyat radio tinglovçilari uçun har kuni Toşkent şahar va Toşkent viloyat radioeşittiriş boş tahririyati tayyorlagan eşittirişlar beriladi (1971 y.dan). Şuningdek, «Oriat Dono», «Oriat ĞM» radiostansiyalari faoliyat körsatadi.
Televizion eşittirişlar 1956 y. 5 noyab.dan boşlangan. 1971 y.dan rangli televizion körsatuvlar berilmoqda. Toşkent ş. va T.v. uçun möljallangan körsatuvlar boş tahririyati «Özbekiston» axborot dasturi, «Şahar yumuşlari», «Davra suhbati», «Muloqot», «Hamşaharlar», «Şahar portreti», «Oila», «Mezon», «Oltin beşik», «Bahs» kabi körsatuv turkumlarini tayyorlaydi. Viloyatda, şuningdek, «Olmaliq—TV», «Pölat», «Çirçiq— TV», «Bekobod oynai jahon», «Orbita TRK» telestudiyalari işlab turibdi.
Me'moriy yodgorliklari. Viloyat hududida ilk örta asrlarda bunyod etilgan şahar, köşk va saroylar xaroba holida tuproq ostida qolib ketgan. Örta asrlarga oid yirik me'moriy binolarning aksari kismi Tbşkent ş.da bunyod etilgan. Ulardan 14—19alarda qurilgan maqbara va madrasalarning ayrimlarigina hozirgaça saqlangan.
Zangiota majmuasi T.v.dagi eng maşhur, Örta Osiyodagi noyob me'moriy yodgorlikdir. Zangiota qişloğida joylaşgan mazkur yodgorlik 15— 20-a. lar davomida qurilgan. Zangiota maqbarasi, peştoqli ayvon, ziyoratxona, görxonalardan iborat. Majmua tarkibida Anbar bibi maqbarasi ham bor.
Bekobod tumanida Qizilmozor maqbarasi joylaşgan. T.v.dagi tuman markazlarida 2jahon uruşida halok bölganlar xotirasiga, jumladan Çirçiq ş.ga kiraverişda, Bözsuv kanali sohilida, Yangiyöl ş.da, Parkent ş.dagi yodgorliklar örnatilgan.
Q.: Burçmulla xazinasi, Tuyaböğiztepa, Xaraşkat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШКЕНТ ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. Республиканинг шим.шарқида. 1938 й. 15 янвда ташкил килинган. Шим. ва шим.ғарбдан Қозоғистон Республикаси, шим.шаркдан Қирғизистон Республикаси, шарқцан Наманган вилояти, жан.дан Тожикистон Республикаси, жан.ғарбдан Сирдарё вилояти билан чегарадош. Майд. (Тошкент ш. майдонисиз) 15,3 минг км2. Аҳолиси (Тошкент шахри аҳолисисиз) 2,4 млн. кишидан зиёд (2004). Вилоят таркибида 15 та туман (Бекобод, Бука, Бустонлиқ, Зангиота, Оққўрғон, Оҳангарон, Паркент, Пискент, Тошкент, Чиноз, Юқори Чирчиқ, Янгийўл, Ўрта Чирчиқ, Қибрай, Қуйи Чирчиқ), 17 шаҳар (Ангрен, Бекобод, Бўка, Дўстобод, Келес, Олмалиқ, Оққўрғон, Оҳангарон, Паркент, Пискент, Тошкент, Тўйтепа, Чиноз, Чирчиқ, Янгийўл, Янгиобод, Ғазалкент), 18 шаҳарча (Алимкент, Бўзсув, Гулбаҳор, Зафар, Искандар, Красногорск, Нуробод, Олмазор, Салор, Туябўғиз, Чиғириқ, Чорвоқ, Эшонгузар, Янгибозор, Янгичиноз, Янгиҳаёт, Ўртаовул, Қибрай), 146 қишлоқ фуқаролари йиғини бор. Маркази — Тошкент ш. Табиати. Вилоятнинг шим. ва шим.шарқий қисмлари Ғарбий Тяньшан тоғлари ва унинг тармоқлари (Қурама, Писком ва Угом тоғлари) билан банд. Энг баланд жойи Писком тизмасидаги Аделунг тоғи (4301 м). Чатқол ва Қурама тоғлари орасида Оҳангарон дарёси кесиб ўтган, Оҳангарон платоси жойлашган. Вилоят ҳудудининг катта қисми Сирдарё томон қияланиб борадиган тоғ олди текислиги (Чирчиқ—Оҳангарон водийси)дан иборат. Оҳангарон дарё водийси, Қурама тоғи, Ангрен—Олмалиқ атрофида фойдали қазилмалардан мис, полиметалл рудалари, олтин, кумуш, қўрғошин, алюминий хом ашёси, қўнғир кумир, молибден конлари, плавик шпати ва дала шпати, турли хил қурилиш материаллари бор. Термал ва минерал сув захиралари куп. Вилоят кучли сейсмик зонада жойлашган. Айниқса, Чирчиқ ва Оҳангарон ҳавзаларида аниқ сезиладиган зилзилалар бунинг ифодасидир. Жуда кучли зилзила 1868 й.да Тошкентда бўлиб ўтди ва 1966 й.да такрорланди. Турли интенсивликдаги ер ости силкинишлар вақтвақти билан ҳозирги кунда ҳам давом этмоқда.
Иқлими кескин континентал. Қиши нам, нисбатан илиқ, ёзи узоқ, иссиқ ва қуруқ. Янв.нинг ўртача траси — 1,3°, —1,8°, энг паст т-ра —34° (текисликда), —38° (тоғ этакларида), июлнинт ўртача траси 26,8°, энг юқори т-ра 43— 47°. Текислик қисмида йилига 250 мм, тоғ олдиларига 350—400 мм, тоғларда 500 мм ёғин ёғади. Ёғиннинг кўп қисми баҳор ва қишда ёғади. Қор тоғлардагина узоқроқ сақланади. Вегетация даври текислик қисмида 210 кун. Дарёлари Сирдарё ҳавзасига мансуб (Сирдарё — ўрта оқими, уз. 125 км ва унинг ирмоклари — Чирчиқ, Писком ва Оҳангарон). Булар Тяньшан тоғларидан бошланади ва сувидан электр энергия олишда ва суғориш ишларида фойдаланилади. Суғориш каналлари: Бўзсув, Қорасув, Далварзин, Тошкент ва б. Туябўғиз сув омбори («Тошкент денгизи»), Чорвоқ сув омбори, Оҳангарон сув омборларн бор.
Тупроклари: текисликда бўз тупроқ, тоғ этакларида (500—600 м баландликкача) типик бўз тупроқ, ундан баландроқда чимқўнғир, юқррирокда ўтлоқидашт тупроқ, дарё террасаларининг қуйи қисмида, ер ости суви юза жойларда ўтлоқи ва ботқоқ тупроқ, дарё водийларида аллювиал тупроқлардан иборат. Т.в.нинг текислик қисми тўла ҳайдалган, Сирдарё буйларида кичик туқайлар (терак, тол, жийда, ҳар хил буталар) мавжуд. Тоғ этаклари ва тоғларда (1200— 1400 м баландликкача) тоғ даштлари, юқорирокда сийрак арчазорлар, 2000 м дан баландда субальп ва альп ўтлоклари бор. Дарё водийларида терак, тол; тоғ этаклари ва тоғларнинг ўртача баландликларида олмазор ва ёнғоқзорлар учрайди, тоғолча ўсади. Текисликларда сарик. юмронқозиқ, қўшоёқ, калтакесаклар, чул тошбақалари, қалқонтумшуқ илон ва б., Сирдарё тўқайларида чиябўри, толай қуёни, қобон; тоғ этаклари ва тоғларда айиқ, тулки, тоғ қўйи, жайра, бўрсиқ, каклик, тўрғай, арча болтатумшуғи ва б., тоғ дарёлари ва жилғаларда қора балиқ, осман, лаққача учрайди. Вилоят ҳудудида «Чимён», «Бурчмулла», «Боғистон», «Хумсон», «Оқтош» каби болалар оромгохлари, иклимий курорт ва дам олиш уйлари бор. Тошкентдан 20 км узоқликда «Тошкент минерал сувлари» бальнеологик курорти жойлашган. Т.в.да УгомЧатқол миллий боғи (майд. 574 минг га) ташкил этилган. Бошқизилсой бўлимида метеорология стяси (1956 й.дан) фаолият кўрсатади.
Т.в. қадимдан Буюк ипак йўлидаги илмфан, ғунармандчилик, маданият тараққий этган маконлардан бири булган. Хўжакент яқинидаги ғордан топилган тош даврига мансуб одам суягининг қолдиклари ва қоялардаги суратлар бу воҳада қадимда ибтидоий одамлар яшаганлигидан далолат беради.
Воҳанинг иклим шароити, серсувлиги, даре бўйи ва тоғ олди минтақаларининг ёввойи ўсимликлар ва ҳайвонот дунёсига бойлиги кдд. тош давридаёқ одам яшаши учун қулай имконият яратган. Т.в.нинг қад. аҳолиси тўғрисида мил. ав. 5—2асрларга оид Юнон, Хитой ва б. Шарк, манбаларида баъзи маълумотлар сақланиб қолган. Ўлкани археологик жиҳатдан 19-а.да Н. И. Веселовский, А. А. Диваев, Н. П. Остроумов, Е. Т. Смирнов ва б. ўргандилар. 1920—30 й.ларда М. В. Воеводский, Г. В. Григорьев, В. Д. Жуков ва А. И. Тереножкинлар, 1941 й.дан М. Е. Массой раҳбарлигида Ўрта Осиё унти археология кафедраси аъзолари, 1950 й.дан Ўзбекистон ФАнинг археолог олимлари Я. F. Ғуломов, Ў. Исломов ва Р. Ҳ. Сулаймоновлар вилоят ҳудудида текширув ишлари олиб бордилар. 1958 й.дан Т.в.нинг ўрта аср шаҳарлари ва қад. конларини Ю. Ф. Буряков, 1966 й.дан Тошкент ш.ни В. А. Булатова раҳбарлигидаги гуруҳ илмий равишда ўрганган.
Кўп йиллик тадқиқотлар натижасида Т.в. археологик харитасига 760 та қад. манзилгоҳ, шаҳар ва қишлоқ харобаси, қад. конлар, қабристонлар, мудофаа ва ирригация иншоотлари туширилди. Т.в.да ибтидоий одамлар крлдирган дастлабки излар палеолит даврига тўғри келади. Бу даврга оид одамлар яшаган горлар ва оч иқ манзилгохлардан бири Кўлбулоқ маконидир. Кўлбулоқ яқинидаги Қизилолмасой ва Қўшсойдан қад. тош қуроллар ясалган устахона топилган. Мустье даврига оид манзилгохлар Обираҳмат ғорилдм, Хўжакент қишлоғи яқинидан, Чирчиқ воҳасида эса Қорақамиш ва Шўралисойдан топилган. Янги тош даври (неолит) га оид ашё Тошкент ш.нинг гарбида Қўшилиш деган жойдан топилган. Бу даврда куроллар майдалашган ва сони кўпайган. Т. в.нингжез даври (мил. ав. 2минг йиллик) топилмалари Андроново, Тозабоғёп маданиятига оиддир. Тош ва тўкма тупроқдан қилинган қабристон қўрғонлар Чирчиқ ва унинг ирмоқлари бўйида, Обираҳмат, Бурчмулла (қ. Бурчмулла хазинаси) қишлоқлари, Искандар шаҳарчаларида очилган. Қабрлардан Андроново маданиятига хос қўлда ясалган сопол идишлар, билагузук, марварид ва маржонлар топилган. Жез давридан бошлаб рангдор ва қимматбаҳо металлар тоғ ён бағридаги конлардан қазиб олина бошлаган. Темир даврида вилоят худудида скиф қабилаларнинг сакмассагет иттифоқига кирган элатлар яшаган. Уларга тегишли ёдгорликлар мил. ав. 6—4асрларга оиддир. Бу давр қабристонларидан (Бурчмулла яқинида) тирнаб безалган сопол идишлар, тош ва кумушдан ясалган зебзийнат буюмлари топилган. Чирчиқ водийсида Бурганлисойдан темир даврига оид сопол, металл, тошдан ясалган уйрўзғор буюмлари, жумладан, чойнаксимон тумшукли ва қулоқли қозонлар ва меҳнат қуроллари топилиб ўрганилган. Идишлар думалоқшаклда бўлиб, сиртига ангоб бўёғи берилган. Мил. ав. 1 — мил.нинг 1-а.ларида Т.в. ҳозирги ҳудуди Қанғ давлати таркибига кирган. Т.в. ўтроқ халкларининг маданияти кўшни кўчманчи чорвадор халклар маданияти билан чамбарчас алоқада бўлган. Кўчманчи чорвадор халқлар ёдгорликларидан Қовунчитепа яхши ўрганилган. Оҳангарон дарёсининг қуйи оқимида жойлашган Қанқа (қ. Харашкат) харобаси энг қад. шаҳарлардан бири бўлган. Шаҳар мил. ав. 3—2 а.ларда вужудга келган. 1-а. га оид шаҳарлар Сирдарё водийсида Банокат, ОҳангаронОққўрғон оралиғида Киндиктепа ва Қовунчитепалар бўлган. Бу ерлардан Тошкент ҳокимлигининг биринчи танга пуллари топилган. Бу даврда ҳамма майда шаҳар ва қўрғонлар Шош (Чоч) ва Илоқ (Элоқ)қа бирлашган. 7-а.да қалъалари ва майда шаҳарчалари кўплиги учун Шошни минг қалъали давлат деб таърифлаганлар. Шулардан бири Тошкентнинг шим.да (ҳоз. шаҳар ҳудудида) жойлашган Оқтепа қўрғони бўлиб, у мустаҳкам мудофаа деворлари билан ўралган. Илк ўрта аср шаҳарларининг арки ва шаҳристони бўлган.
Шаҳарларда ҳукумат уйлари, савдо ва хунармандчилик расталари тартиб билан жойлашган. Уларнинг майд. 20 га дан 65 га гача етади. Атрофдаги тоғлардан олтин, кумуш, мис қазиб олиш натижасида ҳунармандчилик юксалган. Кулолчилик ва чорвачилик ривожланган. Шош ва Илоқ давлатлари ўз номларидан танга пуллар зарб қилган. Тангаларнинг юз томонига ваҳший ҳайвоннинг расми (силовсин ёки барс), орқа томонига паншахага ўхшаш там/а туширилган.
Илк ўрта асрларда аҳоли ўртасида оташпарастлик кенг ёйилган. Оссуарийга одам суяклари солиб кўмилган қабрлар Тўйтепа, Қорахитой ва Туябўғиздан (қ. Туябўғизтепа) топилган. Оссуарийлар тухумсимон шаклда бўлиб, қопқоғига ҳайвон суратлари солинган.
9—10-а.ларда Т.в. Сомонийлар давлати таркибига кирган. Бу даврда шаҳарлар ҳар томонлама ривожланган. 10-а. араб географлари Истахрий, Муқаддасий ва б. кўрсатишича, Хуросон ва Мовароуннаҳрда Шош вилояти энг кўп шағарли (40 тага яқин) ўлка бўлган. Энг йирик шаҳарлардан вилоят пойтахти Бинкат, Илоқ (Элоқ) давлатининг пойтахти Тункат ва йирик савдоҳунармандчилик марказлари Харашкат, Шутуркат, Нужкат бўлган.
Қад. шаҳар харобаларида ўтказилган қазилмалар шаҳарларнинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва кенгайиши ҳар хил тарзда кечганлигини кўрсатади. Шаҳарлар пойтахт бўлгани, карвон йўллари устига жойлашгани, конлардан яхши фойдалангани ва чорвадор кўчманчи халқлар билан алоқада бўлгани учун ривожланган. Шаҳарларнинг майд. 20 га дан 200 га гача бўлган. Т.в. ҳудудидан ўтган 2 машҳур карвон йўлининг биринчиси Сирдарё, Бинкат, Харашкат, Худойкат орқали, иккинчиси бир оз шим.рокдан Чинозкат, Шутуркат, Дафниганкат, Исфижоб орқали ўтган. 9—10-а.ларда кончили к ишлари, металл эритиш, кулолчилик ва тўқимачилик тараққий этган. 10-а. географларининг маълумотларига кўра, Шош, Илокдан ҳар хил матолар, гиламлар, теридан ишланган ашёлар, ҳарбий қуроллар, эгарлар, металл буюмлар, чорвачилик маҳсулотлари ва ғалла ташқарига чиқарилган.
Тошкент ҳунармандлари томонидан ясалган хунармандчилик ва заргарлик буюмлари, қуроласлаҳалар буту н шарқца шуҳрат қозонган.
Тошкент воҳаси ўз тарихида такдирнинг кўп синовларини, шаҳар ва қишлокдарни вайронага айлантирган мўғуллар босқини каби оғир даврларни бошидан кечирган. Тарихий маноалардан маълум бўлишича, фақат Амир Темур даврига келиб, воҳада қайтадан ривожланиш бошланган. Кўплаб шаҳарқишлоклар янгидан кад ростлаб, обод бўлган. Вилоят ҳудудидаги машҳур Зангиота мажмуаси Амир Темур томонидан қурилди. Бу ёдгорлик мажмуининг қуриб битказилиши кейинчалик Мирзо Улуғбек томонидан охирига етказилган.
Тарихдан маълумки, соҳибқирон Амир Темур Тошкент ш. ва Тошкент воҳасига кўп марта ташриф буюрган. Сирдарё бўйидаги мўғуллар вайрон қилган Банокат ш.ни қайта тиклаб уни ўғли Шоҳрух номига Шоҳрухия деб атаган.
Аҳолиси. Т.в.даги аҳолининг зичлиги ўртача 1 км2 га 157 кишини ташкил этади, асосан, ўзбеклар (60,9%), шунингдек, рус (8,1%), қозоқ (14,3%), татар (2,5%), тожик (5,0%), корейс (2,8%), украин ва б. миллат (турк, қирғиз, уйғур, немис ва б. жами 80 миллат) вакиллари яшайди (2004). Чорвокдан тортиб Сирдарёгача вилоят аҳолиси зич жойлашган. Айниқса, бир қанча йирик шаҳарлар занжиридан ташкил топган Тошкент агломерациясида аҳоли жуда кўп. Т.в.даги кўпчилик шаҳарлар пойтахтни улкан шода шаклида ўраб олган.
Хўжалиги. Т.в. мамлакатнинг саноати юқори даражада ривожланган вилоятлардан биридир. Унинг географик ўрни иктисодиётининг равнақ топишига имкон беради. Вилоят хўжалик комплекси, асосан, пойтахт хўжалик комплексини тўлдиради. Айни пайтда вилоят республика саноат маҳсулотининг 20%ни, электр энергиясининг 45%ни, кўмирнинг 98%ни, цементнинг 43%ни, пўлат ва металл прокатининг 100%ни, рангли металларнинг асосий қисмини ишлаб чиқаради. Вштоятда 190 та саноат, 160 дан ортиқ қўшма, 20 мингдан ортиқ кичик ва ўрта бизнес субъектлари фаолият кўрсатади. Энг мухимлари: «Ғиштчи» (Ангрен), «Агат ва Фарҳод» (Бўстонлиқ тумани), «Металлурфемонт» (Бекобод), «Орион» (Қибрай тумани).
Саноатининг етакчи тармоклари — энергетика, машинасозлик, металлургия, кўмир, кон металлургияси, кимё саноати, пойабзал, пахта тозалаш, озиқ-овқат саноати, тўқимачилик ҳамда қишлоқ хўжалиги. маҳсулотларини қайта ишлаш.
Вилоятда саноат корхоналаридан Бекободдаги Ўзбекистон металлургия, Олмалиқдаги конметаллургия, Янги Ангрен, Тошкент иссиқлик электр стялари ҳамда Чирчикдаги ўтга чидамли ва қийин эрийдиган металлар кти ишлаб турибди.
Чирчикдаги «Электркимёсаноат», Олмаликдаги «Аммофос» ва Ангрендаги «Ўзбекрезинатехника» ишлаб чиқариш. бирлашмалари Республика кимё саноатидаги йирик корхоналардан хисобланади. Бу корхоналарда қишлоқ хўжалиги. ва б. тармоқдар учун азотли ва фосфорли ўғитлар, аммиакли селитра, капролактам ишлаб чикарилади. «Ўзбеккимёмаш», «Чирчиқ қишлоқ хўжалиги машинасозлиги», «Трансформатор» корхоналарида қишлоқ хўжалиги. учун зарур бўлган пахта сеялкалари, культиваторлар, подборшчиклар ва эҳтиёт қисмлар ва б. ишлаб чикарилади.
Вилоятдаги «Тошкенттибтехника» (Қибрай тумани), «ЎзБМЗ» (Тошкент тумани), «Гидравлика», «Ускуна қурувчи» (Зангиота тумани), Далварзин таъмирлаш заводи (Бекобод тумани), Тоғ транспорти ускуналарини таъмирлаш заводи, «Ангренгазмаш» (Ангрен ш.,) корхоналари йирик корхоналардан қисобланади.
Вилоятда, шунингдек, «Оҳангаронцемент», «Сантехқуйма», «Оҳангароншифер», «Оҳангаронлинпласт», «Бекободцемтаъмир», «Ғазалкентойна» каби қурилиш материаллари ишлаб чикарадиган ва қайта ишлайдиган корхоналар ҳам мавжуд бўлиб, уларда цемент, шифер, керамика, ойна, ғишт, линолеум, темирбетон конструкциялари каби маҳсулотлар тайёрланади.
Озиқ-овқат саноати хам ривожланган. Бунда, асосан, маҳаллий хом ашёдан маҳсулот тайёрланади. Бу саноат гўштсут, ёғмой, унқандолат, виноарақ, тамаки ва б. тармокларни ўз ичига олади.
Озиқ-овқат саноати пахтачилик маҳсулотлари, боғдорчилик, токчилик, сабзавотчилик, чорвачилик ва б.га асосланади. Вилоятда 4 ун зди, консерва, пиво, арақ, нон ва нон маҳсулотлари здлари, шоли тозалаш корхоналари бор. Янгийўл ш. вилоят озиқ-овқат саноатининг марказларидан бири. Бу ерда ёғ, консерва, вино ва спирт здлари, қандолат фкалари мавжуд. Чирчиқ, Олмалиқ, Ангрен ш.лари, Бекобод, Қибрай, Зангиота, Тошкент, Бўстонлиқ туманларида ҳам озиқ-овқат корхоналари кўп.
Қишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоклари: пахтачилик, боғдорчилик, токчилик, пиллачилик; тоғ этакларида лалмикор деҳқончилик (асосан, буғдой ва арпа етиштирилади). Айниқса, мустақиллик йилларида соҳада иктисодиетнинг кўп тармокли турлари шаклланиб бораяпти. Т.в.да 50 мингдан ортиқ деҳқон хўжалиги ва 7,5 мингдан ортиқ фермер хўжалиги фаолият кўрсатади. Бугунги кунда деҳқон ва фермер хўжаликларининг ялпи маҳсулотдаги салмоғи 72%ни ташкил этади (2004).
Сўнгги 10 йилда пахта уруғчилигини ривожлантиришга эътибор ортиб бораяпти. Вилоят пахта селекцияси ва уруғчилик соҳасида илмий изланишлар натижасида жаҳон талабларини қондирувчи тола, юқори ҳосилли ва тез пишар навлар яратилмоқда.
Т.в. 1990-й.ларгача СССРда каноп етиштириладиган ягона регион эди. Сирдарё ва Чирчиқ соҳилларида шоли етиштирилади. Кейинги йилларда вилоятда қишлоқ хўжалиги. экинлари структурасини ўзгартиришга алоҳида аҳамият бериляпти. Пахтачилик, ғаллачилик асосий ўринларни эгаллайди. Т.в.да шунингдек, картошка, мева ва резавор мевалар, узум етиштириш ҳам йил сайин ортиб бораяпти. Пиллачилик билан шугулланилади. Чорвачилик ривожланган. Т.в.да 168 ширкат хўжалиги, 8 паррандачилик фкаси бор. Чорвачилик гўштсутга ихтисослашган.
Т.в.даги барча жамоа ва хусусий хўжаликларида 425,5 минг бош крамол (шу жумладан, 190,3 минг сигир), 20,2 минг чўчқа, 446,1 минг қўй ва эчки, 4018,2 минг парранда бор (2003).
Чирчиқ — Оҳангарон водийси обикор деҳқончиликнинг асосий рнидир. Вилоятдаги барча экин майд. 315 минг га, шу жумладан, ернинг 108,0 минг гектарига пахта, 135 минг гектарига бошокли дон экинлари, 5,8 минг гектарига техника экинлари, 17,4 минг гектарига картошка, сабзавот ва полиз, 39,7 минг гектарига емхашак экинлари экилади. Боғ, токзор 30,8 минг га ва 8,5 минг га ўрмонзорлар билан банд, пичанзор ва яйловлар 198,5 минг гектарни эгаллайди (2003). Экинларни суғоришда, асосан, Чирчиқ дарёси, қисман Оҳангарон ва Сирдарёдан фойдаланилади.
Т. в. республика пойтахти аҳолисига сут, гўшт, тухум, мевасабзавот етказиб беради. Картошка ва сабзавот, асосан, Тошкент, Чирчиқ, Янгийўл, Ангрен ш.лари атрофидаги хўжаликларда экилади. Зангиота ва Қибрай туманлари Тошкент ш. аҳолисини картошка ва сабзавот билан таъминлашга ихтисослашган. Вилоятда токчилик ва боғдорчилик ҳам яхши ривожланган. Боғларда асосан, нок ва олма ўстирилади. Боғларнинг асосий қисми Бўстонлиқ, Қибрай, Янгийўл, Паркент, Оҳангарон, Зангиота, Тошкент, Қуйи Чирчиқ туманларида жойлашган. Шарқий тоғли ва тоғ этакларидаги туманларда, асосан, қўй ва эчкилар боқилади. Эчкиларнинг 40% ангор эчкилари, қўйлар эса ҳисор ва жайдари қўйлардир.
Вилоятда Қуйи Чирчиқ «Балиқчи» тажриба намунавий балиқчилик бирлашмаси, Зангиотада Дамачи баликчилик кти, Янгийўл балиқ чавоқлари етиштириш давлат хўжалиги, Ихтиопатология маркази (Тошкент) ва б. бор.
Транспорт. Т.в.даги т.й. узунлиги 354,2 км. Вилоят ҳудудидан Ўрта Осиёдаги мустақил давлатларни Шарқий Европа шаҳарлари билан боғлайдиган т.й. линияси (шу жумладан, Москва — Тошкент — Туркманбоши) ўтади. Ангрен ш. ва Чорвоқ шаҳарчаси йўналишидаги т.й. тармоқлари Тошкентдан бошланади. Тошкент атрофидаги т.й.лар электрлаштирилган. 2004 й.дан бошлаб Тошкент — Самарканд йўловчилар ташувчи электр поезди қатнай бошлади. Вилоятда автомобиль йўлларининг тармоғи зич. Вилоят аҳамиятидаги автомобиль йўлларининг умумий уз. 6,6 минг км (шу жумладан, қаттиқ қопламалиси — 5,9 минг км). Муҳим автомобиль йўллари: Катта Ўзбекистон тракти, Тошкент—Андижон—Ўш— Қашқар автомобиль йўли.
Маданиймаориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. 2003/04 ўқув йилида вилоятда 897 умумий таълим мактабида 519,8 мингга яқин ўқувчи таълим олди, 2 меҳрибонлик уйи (264 тарбияланувчи) фаолият кўрсатди.
Вилоятда кадрлар тайёрлаш миллий дастури асосида янги таълим тизими шаклланмоқда. 2000 й.да вилоятнинг 45 нафар ўқувчиси «Умид» жамғармаси орқали чет эллардаги нуфузли олий ўқув юртларига жўнатилди. 2004 й.да Бўстонлиқ туманидаги 38мактаб қошида АҚШ USAJD ташкилотининг Ўрта Осиё ва Қозоғистонда спорт ва соғломлаштиришни тарғибот қилиш дастури асосида мактаб ўқувчилари билан спорт ҳафталиги ўтказилди. Т.в. нинг барча шаҳарларида ҳамда Қибрай, Пискент туманларида «Боғчамактаб» мажмуалари ташкил этилган. Бу мажмуаларда болаларга чет тили, компьютер саводхонлигини ўргатиш, алифбосиз ўқишга эътибор берилган. «Меҳр ва мурувват йили» муносабати билан Олмалиқ ш.даги 80сонли махсус интернат мактаби биносини мукаммал таъмирлаш учун Олмалиқ тоғметаллургия кти томонидан 350 млн сўм микдорида маблағ ажратилиб, таъмирлаш ишлари олиб борилмоқда. 1998—2003 й.ларда янги қурилиш ва қайта таъмирлаш ҳисобига 29 та касбҳунар коллежи, 4 академик лицей фойдаланишга топширилди. Т.в. ўрта махсус, касбҳунар таълими бошқармаси тасарруфида 4 академик лицей ва 67 та касбҳунар коллежи мавжуд бўлиб уларда 57,4 мингга яқин ўқувчи таълим олмоқда. 2004 й.да Тўйтепа ш.да ижтимоийиқтисодий касбҳунар коллежи фойдаланишга топширилади.
Академик лицей ва касбҳунар коллежларини ўқувлаборатория жиҳозлари ва ускуналари билан таъминлаш, турли мавзуларда илмийамалий семинар ўтказиш лойиҳалари бўйича танловлар ташкил қилиш борасида Жан. Корея, Германия давлатлари билан ҳамкорлик қилинмоқда.
Ўрта махсус, касбҳунар таълими тизими бўйича 2003 й.да Америка ҳамкорлик ташкилоти (АКСЕЛС) томонидан «Аъло таълим учун мукофот» дастури асосида лицейлар ва касбхунар коллежлари директорлари, инглиз тили ўқитувчиларининг тақдимот семинарлари ўтказилди.
2004 й.да 757 ўқувчи ўқишни имтиёзли диплом билан тугатди. Вилоятда 2 олий ўқув юрти (Тошкент аграр унти, Тошкент вилоят педагогика инти) бор. Уларда 10,1 минг талаба таълим олади (2004).
Т.в.да энг йирик и.т. институтлари, боғдорчилик, токчилик ва виночилик, ғўза селекцияси ва уруғчилиги, пахтачилик, чорвачилик, ипакчилик ва ўрмон хўжалиги, суғориш техникаси и.т. институтлари, қишлоқ хўжалиги.гини механизациялаш ва электрлаштириш Ўрта Осиё инти, Ўрта Осиё рангли металлургия лойиғалаш, Шоликорлик и.т. институти ва б. жойлашган.
Т.в.да 4 ўлкашунослик музейи, 501 оммавий кутубхона (7141,6 минг нусха асар), 169 клуб муассасаси, 35 болалар мусиқа ва санъат мактаби (6323 ўқувчи), маданият уйлари, 746 бадиий ҳаваскорлик жамоалари, 3 маданият ва истироҳат боғи бор. Т.в. ва Тошкент ш.дан Тўйчи ҳофиз, Зокировлар, Ражабовлар сулолалари, акаука Шожалиловлар; Ўзбекистон халқ ҳофизлари: Муҳаммаджон Каримов, Фахриддин Умаров, Очилхон Отахонов; Ўзбекистон халқ артистлари: Турғун Алиматов, Ориф Алимаҳсумов, Нуриддин Ҳайдаров, Ўзбекистонда хизмат I ■ ‘ кўрсатган артист Тошпўлат Маткаримов ва б. етишиб чиқдилар. Вилоятда халқ ҳунармандчилиги ривожланган.
Соғлиқни сақлаш. Т.в.да 10361 ўринли 96 касалхона муассасаси, 42 дорихона, вилоят тез тиббий ёрдам маркази бўлимлари, 334 амбулаторияполиклиника муассасаси ишлаб турибди. Шулардан 174 қишлоқ врачлик пункта, 43 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 11 стоматология поликлиникам, талабалар поликлиникаси ва 195 фельдшеракушерлик пункти ва б. тиббиёт муассасалари фаолият кўрсатади.
Т.в.да ўтган 1996—2003 й.лар мобайнида 174 қишлоқ врачлик пунктлари барпо этилди, 119 қишлок, шифокорлик амбулаторияси ва фельдшеракушерлик пунктлари қишлоқ шифокорлик пунктларига айлантирилди. 1999— 2003 й.ларда вилоятда 150 ўринли вилоят клиник шифохонаси, 170 ўринли вилоят туғруқ мажмуаси, 90 ўринли вилоят юқумли касалликлар шифохонаси, 60 ўринли наркология диспансери, 120 ўринли вилоят руҳийасаб касалликлари диспансери, 100 ўринли вилоят силга қарши кураш диспансери, аёллар репродуктив саломатлигини тиклаш маркази, Юқори Чирчиқ туманида 40 ўринли «Нуроний» шифохонаси, Бекобод, Тошкент, Ўрта Чирчиқ, Қибрай туманларида янги туғруқ мажмуалари ишга туширилди. Улар замонавий тиббиёт аппаратлари, асбобускуналар билан жиҳозланди. Т.в.даги барча тиббий муассасаларда 5032 дан зиёд врач, 22106 ўрта тиббий ходим ишлайди. Вилоят ҳудудида 95 та болалар оромгохдари, 5 та дам олиш зоналари, 10 санаторий, 14 та санаторийпрофилакторий, 3 дам олиш уйлари, 7 та пансионат, 2 болалар санаторийси фаолият кўрсатади. Тошкент ш.дан 90 км шим.шаркда Чатқол тоғ ён бағирларида «Чимён» дам олиш зонаси жойлашган.
Спорт. Вилоятдан спортнинг футбол, баскетбол, волейбол, сув полоси, мини футбол, қўл тўпи, шахмат ва б. бўйича спортчилар мамлакат мусобақаларида иштирок этиб келмоқдалар. Т.в.да 49 стадион, спорт мажмуаси, 16 сузиш ҳавзаси, 38 теннис корти, отчопар, велотрек, 624 спорт зали, 45 отиш тири, 683 баскетбол, 994 волейбол, 359 қўл тўпи, 667 футбол майдони бор. Бугунги кунда 1701 та жисмоний тарбия ва жамоаларида 600 мингга яқин киши жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланади.
Ўтган давр мобайнида вилоятда ўнлаб жаҳон, Осиё, республика чемпионлари етишиб чикди. Д. Мансуров эркин кураш, Р. Саидов ва И. Альборовлар бокс, Э. Акбаров, С. Зокиров, А. Бобожонов ва М. Каликуловлар дзюдо, М. Иноятова стол тенниси, Д. Турчин, М. Тарасов, Ю. Борзова. Д. Стрижковлар байдарка ва каноэ, В. Смирнов енгил атлетика, С. Цой сузиш бўйича Афина 2004 Олимпиадасига йўлланмаларни қўлга киритишди. Катар давлати пойтахти Доха ш.да бўлиб ўтган стол тенниси бўйича Осиё чемпионатида А. Дюгай олтин медалга сазовор бўдди. 2004 й. май ойида Доғистоннинг Махачқала ш.да ўтказилган йирик халқаро турнирида Д. Мансуров 1ўринни эгаллади. Вилоят жамоаси республика миқёсида улоқ, енгил атлетика, бокс, дзюдо, стол тенниси, қўл тўпи, волейбол ва б. спорт турлари бўйича 1 ва совринли ўринлар соҳиблари бўлишди.
Вилоятда спорт турлари орасида футбол тобора оммавийлашмоқда. Футбол бўйича мамлакат чемпионатининг олий лигасида «Дўстлик» (Тошкент вилояти), «Металлург» (Бекобод), «Кимёгар» (Чирчиқ), «Семурғ» (Ангрен) жамоалари вилоят шарафини ҳимоя қилмоқдалар. «Дўстлик» командаси икки бор мамлакат чемпиони ва бир марта биллур соврини соҳиби бўлди.
Т.в.да халқаро тоифадаги спорт усталари, спорт усталигига номзодлар, 1тоифадаги спортчилар тайёрланди.
Адабиёти. Тошкент воҳаси Шарқ адабиётининг қад. марказларидан. Шайх Аҳмад Тарозийнинг Мирзо Улуғбекка бағишлаб ёзилган асарида Мавлоно Лутфийнинг она ватани Тошкент бўлган, деган фикр илгари сурилган. 14—16-а.ларда шоир Бадриддин Чочий, машҳур тарихчи, ҳуқуқшунос, таржимон Кўҳакий, 16-а.да Зайниддин Восифий Т.да яшаб ижод қилганлар. Хожа Аҳрор таклифи билан Тошкентда Жомий ҳам бўлган ва улуғ мозоротларни зиёрат қилган. Тошкентлик тарихчи ва геофаф олим Муҳаммад Солиҳ «Тарихи жадидаи Тошканд» асарини езди. Дилкаш, Гулшан, Алмаий, Камий каби шоирлар воя га етди. Авлоний, Нозимахоним, Мирмухсин Шермуҳамедов, Сидқий Хондайлиқий (Шавкат), Хислат, Мискин, Тавалло каби истеъдодлар етишиб чикди. Шоир Акмал етук олим сифатида ҳам ном чиқарган. Дилафгорнинг тошбосмада девони чоп қилинган, Элбек туркологтилшунос, таржимон ва журналист сифатида ижод қилди. 20-а. нинг 20—30-й.ларидаги Тошкент адабий ҳаётида Абдулла Қодирий, Ойбек, Ғафур Ғулом. Боту, Зиё Сайд, Ойдин, Зулфия, Ғайратийларнинг ўрни катта. Т.в.да В. Ғафуров, А. Убайдуллаев, Музайяна Алавия, М. Самадов, Усмон Умрзодалар ижод қиддилар. Ўзбекистон халқ шоири Рауф Парфи, ёзувчи Ҳ. Султанов, шоирлар Абдулла Шер, Ш. Салимова, М. Тоиров, О. Отахоновлар Т.в.да туғилиб камол топган адабиёт намояндаларидир. Матбуот, радио ва телевидениеси.
Т.в.да 2 та вилоят («Тошкент ҳақиқати», «Ташкентская правда»), 16 туман, 9 шаҳар газ. чиқади. Вилоятда, шунингдек, 17 тармоқ, 7 жамоат газ. ва 1 журнали нашр этилади. 38 матбаа корхонаси фаолият кўрсатади.
Т.в.да (Тошкент ш.да) тажриба радиоэшиттиришлар дастлаб 1926 й. бошланган. 1927 й. 11 фев.да қуввати 2 кВт бўлган оммавий радиостанция ишга туширилиб, мунтазам радиоэшиттиришлар олиб борилган. 1929 й.дан бошлаб мунтазам радиогазета эшиттиришлари берилган. 1930 й.дан қуввати 20 кВт бўлган РВ радиостанцияси ишлай бошлаган.
Республика миқёсидаги эшиттиришлардан ташқари, Тошкент ш. ва вилоят радио тингловчилари учун ҳар куни Тошкент шаҳар ва Тошкент вилоят радиоэшиттириш бош таҳририяти тайёрлаган эшиттиришлар берилади (1971 й.дан). Шунингдек, «Ориат Доно», «Ориат ҒМ» радиостанциялари фаолият кўрсатади.
Телевизион эшиттиришлар 1956 й. 5 нояб.дан бошланган. 1971 й.дан рангли телевизион кўрсатувлар берилмоқда. Тошкент ш. ва Т.в. учун мўлжалланган кўрсатувлар бош таҳририяти «Ўзбекистон» ахборот дастури, «Шаҳар юмушлари», «Давра суҳбати», «Мулоқот», «Ҳамшаҳарлар», «Шаҳар портрети», «Оила», «Мезон», «Олтин бешик», «Баҳс» каби кўрсатув туркумларини тайёрлайди. Вилоятда, шунингдек, «Олмалиқ—ТВ», «Пўлат», «Чирчиқ— ТВ», «Бекобод ойнаи жаҳон», «Орбита ТРК» телестудиялари ишлаб турибди.
Меъморий ёдгорликлари. Вилоят ҳудудида илк ўрта асрларда бунёд этилган шаҳар, кўшк ва саройлар хароба ҳолида тупроқ остида қолиб кетган. Ўрта асрларга оид йирик меъморий биноларнинг аксари кисми Тбшкент ш.да бунёд этилган. Улардан 14—19аларда қурилган мақбара ва мадрасаларнинг айримларигина ҳозиргача сақланган.
Зангиота мажмуаси Т.в.даги энг машҳур, Ўрта Осиёдаги ноёб меъморий ёдгорликдир. Зангиота қишлоғида жойлашган мазкур ёдгорлик 15— 20-а. лар давомида қурилган. Зангиота мақбараси, пештоқли айвон, зиёратхона, гўрхоналардан иборат. Мажмуа таркибида Анбар биби мақбараси ҳам бор.
Бекобод туманида Қизилмозор мақбараси жойлашган. Т.в.даги туман марказларида 2жаҳон урушида ҳалок бўлганлар хотирасига, жумладан Чирчиқ ш.га кираверишда, Бўзсув канали соҳилида, Янгийўл ш.да, Паркент ш.даги ёдгорликлар ўрнатилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.