Toşkent vohasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 558-b. — ziyouz.com
Toşkent vohasi - Özbekistonning şim.şarqiy qismidagi voha. Toşkent viloyatining katta qismini egallaydi. Ğarb va jan.ğarbda Sirdaryo bilan çegaralanadi, şarkda Çirçiq va Ohangaron vodiylari böylab, Ğarbiy Tyanşan sistemasidagi Qorjontov, Ugom, Piskom, Çatqol va Qurama tizmalari oraliğiga kirib boradi. T.v. qadimdan (7—11-a.lar) yirik dehqonçilik rni hisoblangan. Voha, asosan, Çirçiq va Ohangaron daryolari bilan suğoriladi. T.v.ni suğoriş uçun Zaxariq, Bözsuv, Qorasuv, Salor, Jönariq, Şim. Toşkent, Yuqori Toşkent kabi kanallar va köpdanköp arikdar, Tuyaböğiz, Çorvoq kabi suv omborlari qurilgan.
T.v.ning mutlaq balandligi ğarbida 250 m, şarqqa tomon esa 1000—1100 m ga kötariladi. Voha, asosan, adirlar, toğ oldi tekisliklaridagi dare terrasa (köxna qayir) laridan iborat. Çirçiq va Ohangaron daryolari Sirdaryoga kuyilgungaça 5 ta terrasa hosil qiladi. Ularning usti lyoss va lyossimon ğovak jinslardan taşkil topgan. Vodiy böylab toğlar içkarisiga kirib borgan sari terrasalarining soni ortib boradi. Ohangaron daryosi vodiysida (Turk qişloğidan yuqorida) 12 ta, Piskom daryosi vodiysida (Nanay qişloği yaqinida) 20 ta terrasa aniqlangan. Paleozoy erasiga mansub qattiq otqindi jinslar (porfir, porfirit va tuflar) tog tizmalarining yon bağirlaridagina oçilib kalgan. Paleogen va neogenga xos bölgan ohaktoş, qumtoş, gil va mergel yotqiziqlari keng tarqalgan.
T.v. ikdimi mö'tadil kontinental. Örtaça yillik t-ra 12°—13°, yanv. da örtaça t-ra 0, eng past t-ra —30°, — 35°. Iyul oyining trasi 27—28°, ba'zan, 40—42°. Yillik yogin 245—280 mm;.toqqa yaqinlaşgan sari (Kökorol, Bözsuv, Toşkent, Töytepa) 310—350 mm, hatto 380 mm. Mutlaq balandlik bilan birga yoğin miqdori ham ortib boradi. Çirçiq va Parkentda 500—550 mm. Turk qişloği va Çorvoq yaqinida 600—700 mm ga yetadi. Yoğinning 40% bahorda, 30—35% qişda, 16—17% kuzda, 5—9% yoz faslida tuşadi. Vohada yer osti suvi köp, geologik yotqiziqlarga boğliq holda turliça çuqurlikda, suvayirğiç joylarda, daryolarining yuqori terrasalarida 20—25 m, daryo böylarida, jarliklarda 1,5— 2 m çuqurliqsa uçraydi.
T.v., asosan, toğ oldi böz tuproqlar mintaqasida joylaşgan. Daryolarning qayirlarida va quyi terrasalarda ötloq allyuvial, ötloqbotqoq, botqoq tuproqlar uçraydi. Bu tuproqlarda çirindi miqdori 2—6%, 7— 8%. Vohaning suğoriladigan yerlarida paxta, kanop, sabzavot va poliz ekinlari, bahorikor yerlarda boşoqli don ekinlari (buğdoy, arpa, şoli, suli), makkajöxori, xaşakli ösimliklar yetiştiriladi. Qayrağoç, majnuntol, sada, çinor, terakning bir neça turi; oq akatsiya, eman kabi 900 xilga yaqin daraxt va buta turlari; olma, nok, behi, anor, anjir, örik, şaftoli, bodom, yonğoq, olxöri, jiyda, olça, gilos kabi mevali daraxtlar ösadi. Hayvonlardan börsiq, tulki, çiyaböri, böri va b. sut emizuvçilar uçraydi. Tipratikan, toşbaqa, yumronqoziq, körsiçqon, qöşoyoqlar, sudralib yuruvçilardan kaltakesak, kölvor ilon, suvilon, quşlardan tuvaloq, söfitörğay, tasqara, zarğaddoq, tustovuq, zağizğon, qarqunoq, mayna, sa'va, kaklik, bedana köp.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШКЕНТ ВОҲАСИ - Ўзбекистоннинг шим.шарқий қисмидаги воҳа. Тошкент вилоятининг катта қисмини эгаллайди. Ғарб ва жан.ғарбда Сирдарё билан чегараланади, шаркда Чирчиқ ва Оҳангарон водийлари бўйлаб, Ғарбий Тяньшан системасидаги Қоржонтов, Угом, Писком, Чатқол ва Қурама тизмалари оралиғига кириб боради. Т.в. қадимдан (7—11-а.лар) йирик деҳқончилик рни ҳисобланган. Воҳа, асосан, Чирчиқ ва Оҳангарон дарёлари билан суғорилади. Т.в.ни суғориш учун Захариқ, Бўзсув, Қорасув, Салор, Жўнариқ, Шим. Тошкент, Юқори Тошкент каби каналлар ва кўпданкўп арикдар, Туябўғиз, Чорвоқ каби сув омборлари қурилган.
Т.в.нинг мутлақ баландлиги ғарбида 250 м, шарққа томон эса 1000—1100 м га кўтарилади. Воҳа, асосан, адирлар, тоғ олди текисликларидаги даре терраса (кўхна қайир) ларидан иборат. Чирчиқ ва Оҳангарон дарёлари Сирдарёга куйилгунгача 5 та терраса ҳосил қилади. Уларнинг усти лёсс ва лёссимон ғовак жинслардан ташкил топган. Водий бўйлаб тоғлар ичкарисига кириб борган сари террасаларининг сони ортиб боради. Оҳангарон дарёси водийсида (Турк қишлоғидан юқорида) 12 та, Писком дарёси водийсида (Нанай қишлоғи яқинида) 20 та терраса аниқланган. Палеозой эрасига мансуб қаттиқ отқинди жинслар (порфир, порфирит ва туфлар) тог тизмаларининг ён бағирларидагина очилиб калган. Палеоген ва неогенга хос бўлган оҳактош, қумтош, гил ва мергель ётқизиқлари кенг тарқалган.
Т.в. икдими мўътадил континентал. Ўртача йиллик т-ра 12°—13°, янв. да ўртача т-ра 0, энг паст т-ра —30°, — 35°. Июль ойининг траси 27—28°, баъзан, 40—42°. Йиллик ёгин 245—280 мм;.тоққа яқинлашган сари (Кўкорол, Бўзсув, Тошкент, Тўйтепа) 310—350 мм, ҳатто 380 мм. Мутлақ баландлик билан бирга ёғин миқдори ҳам ортиб боради. Чирчиқ ва Паркентда 500—550 мм. Турк қишлоғи ва Чорвоқ яқинида 600—700 мм га етади. Ёғиннинг 40% баҳорда, 30—35% қишда, 16—17% кузда, 5—9% ёз фаслида тушади. Воҳада ер ости суви кўп, геологик ётқизиқларга боғлиқ ҳолда турлича чуқурликда, сувайирғич жойларда, дарёларининг юқори террасаларида 20—25 м, дарё бўйларида, жарликларда 1,5— 2 м чуқурлиқца учрайди.
Т.в., асосан, тоғ олди бўз тупроқлар минтақасида жойлашган. Дарёларнинг қайирларида ва қуйи террасаларда ўтлоқ аллювиал, ўтлоқботқоқ, ботқоқ тупроқлар учрайди. Бу тупроқларда чиринди миқдори 2—6%, 7— 8%. Воҳанинг суғориладиган ерларида пахта, каноп, сабзавот ва полиз экинлари, баҳорикор ерларда бошоқли дон экинлари (буғдой, арпа, шоли, сули), маккажўхори, хашакли ўсимликлар етиштирилади. Қайрағоч, мажнунтол, сада, чинор, теракнинг бир неча тури; оқ акация, эман каби 900 хилга яқин дарахт ва бута турлари; олма, нок, беҳи, анор, анжир, ўрик, шафтоли, бодом, ёнғоқ, олхўри, жийда, олча, гилос каби мевали дарахтлар ўсади. Ҳайвонлардан бўрсиқ, тулки, чиябўри, бўри ва б. сут эмизувчилар учрайди. Типратикан, тошбақа, юмронқозиқ, кўрсичқон, қўшоёқлар, судралиб юрувчилардан калтакесак, кўлвор илон, сувилон, қушлардан тувалоқ, сўфитўрғай, тасқара, зарғаддоқ, тустовуқ, зағизғон, қарқуноқ, майна, саъва, каклик, бедана кўп.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.