Toşkent vohasi

Toşkent vohasi — Özbekistonning şimoli-şarqiy qismida joylaşgan voha. ÖzME'ga köra, u Toşkent viloyati hududining katta qismini qamrab oladi va qadimdan, xususan 7—11-asrlarda, mintaqadagi yirik dehqonçilik hududlaridan biri bölgan. Vohaning hayoti, asosan, Çirçiq va Ohangaron daryolari suviga boğliq.

ÖzME tavsifiça, voha ğarb va janubi-ğarb tomondan Sirdaryo bilan çegaradoş. Şarqda u Çirçiq va Ohangaron vodiylari böylab Ğarbiy Tyanşan tizimiga mansub Qorjontov, Ugom, Piskom, Çatqol va Qurama tizmalari orasiga suqilib kiradi.

Joyning dengiz sathidan balandligi ğarbda 250 metr atrofida bölsa, şarqqa borgan sari 1000—1100 metrgaça kötariladi. Yer yuzasi asosan adirlar va toğ oldi tekisliklaridagi qadimiy qayirlar — daryo terrasalaridan iborat. Çirçiq va Ohangaron Sirdaryoga quyilgunga qadar beşta terrasa hosil qiladi, ularning ustini lyoss va lyossimon ğovak jinslar qoplagan. Toğlar içkarisiga kirgan sari terrasalar soni ortadi: ÖzME'ga köra, Ohangaron vodiysida Turk qişloğidan yuqorida 12 ta, Piskom vodiysida Nanay qişloği yaqinida 20 ta terrasa qayd etilgan.

Geologik tuzilişida paleozoy erasining qattiq otqindi jinslari — porfir, porfirit va tuflar faqat toğ tizmalarining yon bağirlarida yer yuzasiga çiqadi. Paleogen va neogen davrlariga oid ohaktoş, qumtoş, gil va mergel yotqiziqlari esa keng tarqalgan.

Vohaning iqlimi mö'tadil kontinental. ÖzME'ga köra, örtaça yillik harorat 12—13°, yanvarda örtaça 0° atrofida, ammo ayrim qişlarda sovuq −30... −35° gaça tuşadi. Iyulning örtaça harorati 27—28°, ba'zi kunlari 40—42° gaça yetadi.

Yillik yoğin miqdori balandlik ortişi bilan köpayadi: vohaning ğarbida 245—280 mm, toğlarga yaqinroq hududlarda 310—380 mm, Çirçiq va Parkent atrofida 500—550 mm, Turk qişloği va Çorvoq yaqinida esa 600—700 mm. Yoğinning qariyb 40 foizi bahorda, 30—35 foizi qişda, 16—17 foizi kuzda tuşadi, yozga atigi 5—9 foiz töğri keladi.

Yer osti suvlari mö'l. Ular suvayirğiç joylarda va daryolarning yuqori terrasalarida 20—25 metr çuqurlikda, daryo qirğoqlari va jarliklarda esa 1,5—2 metr çuqurlikda uçraydi.

Voha yerlarini suğoriş uçun köp asrlar davomida kanal va ariqlar tarmoği barpo etilgan. ÖzME Zaxariq, Bözsuv, Qorasuv, Salor, Jönariq, Şimoliy Toşkent va Yuqori Toşkent kanallarini, şuningdek Tuyaböğiz va Çorvoq suv omborlarini sanab ötadi.

Vohaning asosiy qismi toğ oldi böz tuproqlari mintaqasiga töğri keladi. Daryo qayirlari va quyi terrasalarda ötloq-allyuvial, ötloq-botqoq va botqoq tuproqlar uçraydi. Suğoriladigan yerlarda paxta, kanop, sabzavot va poliz ekinlari, lalmi yerlarda buğdoy, arpa, şoli, suli kabi boşoqli donlar, makkajöxori va yem-xaşak ekinlari yetiştiriladi.

ÖzME'ga köra, vohada 900 ga yaqin xil daraxt va buta ösadi: qayrağoç, majnuntol, çinor, teraklar, oq akatsiya, eman va boşqalar. Bağlarda olma, nok, behi, anor, anjir, örik, şaftoli, bodom, yonğoq, olça va gilos parvariş qilinadi.

Sut emizuvçilardan börsiq, tulki, çiyaböri, böri, tipratikan, yumronqoziq va körsiçqon, sudralib yuruvçilardan toşbaqa, kaltakesak va ilonlar uçraydi. Quşlardan tuvaloq, zağizğon, mayna, kaklik va bedana köp.