Toşkent zilzilasi

Toşkent zilzilasi - Toşkent ş. seysmik jihatdan faol zona (8—9 balli seysmik rn)da joylaşgan.. 1866—68 y.lar va 1966 y.dagi zilzilalar kuçli zilzilalar sirasiga kiradi. 1866 y. 26 apr.dan 27 apr.ga ötar keçasi sodir bölgan zilzila oqibatida mozor va jome masjidlarining gumbazlari, jumladan, Xoja Ahror jome masjidi gumbazi, aholi yaşaydigan imoratlar qulab, köplab qurbonlar bölgan. Bu haqda 19-a.da yaşagan toşkentlik tarixçi Muhammad Solih «Tarixi jadidai Toşkand» asarida hikoya qilgan. Undan taşqari, Toşkentda 1868 y.ning 4 fevral va 4 aprel, 1886 y.ning 29 noyabr, 1924 y.ning 7 iyun, 1946 y.ning 3 noyabr kunlarida 7 va 8 balli zilzilalar bölgan. Bu zilzila öçoklari Toşkentdan taşqarida joylaşgan bölib, kuçi 8—9 ballga yetgan. 1966 y. 26 apr. soat 5 dan 22 min. ötganda Toşkentda kuçli zilzila sodir buldi. Zilzila öçoğining çuq. 8—10 km bölib, energiyasi 10y joulga teng, epitsentrda (sobiq Qaşqar mahallasi va Labzak örnida) vertikal zarblar kuçli bulib, silkiniş 8 ball, Rixter şkalasi böyiça magnitudasi 5,3, maksimal vayronalik maydoni — 10 km2 ga yetdi. Bu maydon şim.ğarbdan jan.şarqqa çözilgan. Zilzilaga sabab bölgan Qorjontov tektonik darzligi şu yönalişda 8— 10 km çuqurlikni qamraydi. Bu zilzilani yer yuzidagi 100 dan ortiq seysmik styalar qayd qiddi. Birinçi kuçli zarbadan söng silkinişlar soni 500 dan ortgan, ulardan bir neçtasining kuçi 7 ballga yaqinlaşgan. Ayniqsa, 1966 y.ning 7, 9, 24 may, 4 iyun, 29 iyul kunlari sodir bölgan tebranişlar uyjoylarni vayron qilgan. Asosiy tebraniş 1966—68 y.lar mobaynida yuz berib turgan bir kança afterşoklar bilan davom etdi. Zilzilaning kaytalab turişi 2000 dan ortiq bölganligini Markaziy seysmik stya qayd qilgan. Toşkent ş. geologik jihatdan Tyanşan toğ tizmasi ğarbidagi Toşkent — Mirzaçöl toğ oldi çökmasiga joylaşgan. T.z. tektonik xarakterga ega. Zilzila öçoği paleozoy, mezozoykaynozoy toğ jinslari yondaşgan zonada joylaşgan. 1957 y.dan boşlab, Toşkent mineral issiq suvlari (1300— 1400 m çuqurlikda) tarkibidagi radon gazi mikdori orta bordi. 1965 y.ning örtalarida 2 barobar köpaydi va T.z.gaça şu miqdor saklandi. Zilzila röy bergaç, radon mikdori dastlabki holatga qaytdi. Demak, 1965 y. örtalarida çuqurlikdagi toğ jinslarining ziçlaşiş jarayoni töxtab, deformatsiya boşlangan. Bunda zilzila öçoğidagi toğ jinslarining hajmi özgargan, söngra jinslar massasining uzilişiga olib kelgan. Radon zilzila darakçisi ekanligi isbotlandi. Zilzila natijasida 2 mln. m2 dan ortiq turar joy, 236 ma'muriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlaniş joylari, 26 kommunal xöjalik korxonasi, qariyb 180 öquv yurti, şu jumladan, 8 ming örinli maktab, 36 madaniy maişiy muassasa, 185 tibbiy va 245 sanoat korxonasi binolari zarar kördi. 78 ming oila, 300 ming kişi boşpanasiz qoldi, 8 kişi halok bölib, 150 ga yaqin kişi jarohatlangan. Zilziladan zarar körgan Toşkentga qöşni respublikalardan ğamxörlik körsatdilar. Boşpanasiz qolganlarni joylaştiriş, sanoat va savdo korxonalari işini qayta taşkil etiş va b. tadbirlar belgilandi. Zilzila oqibatida vayron bölgan uyjoylar örnida zilzilabardoş yangi binolar qad kötardi. Qisqa vaqt içida şahar qiyofasi özgardi. Toşkent gözal, zamonaviy şaharga aylandi. Toşkent zilzilasini sinçiklab örganiş natijasida bu joylarda bir qança seysmogen zonalar aniklangan va ularning xaritasi tuzilgan. Keyingi paytlarda şu zonalarda bir qança kuçli zilzilalar sodir bölgan. 1977 y. Yangiyöl yaqinida, 1977 y. Tovoqsoyda, 1980 y. Nazarbekdagi zilzilalar şular jumlasidandir. T.z. Örta Osiyoda seysmologiya fanining rivojlanişiga sabab böldi. Özbekiston, Qozoğiston va Qirğizistonda seysmologiya ilmiy tadqiqot intlari oçildi. Özbekiston FA qoşidagi Seysmologiya institutö xodimlari zilzilani oldindan aytib beriş, uning sabab va oqibatlarini örganiş böyiça ilmiy tadqiqot işlari olib bormoqdalar.

Ad.: Taşkentskoye zemletryaseniye 26 aprelya 1966g. T., 1971;Ibragimov R. N ., Seysmogenniye zoni Srednego Tyanşanya, T., 1978.

Raşod Ibrohimov.