Toşkent zilzilasi

Toşkent zilzilasi — Toşkent şahrida turli davrlarda sodir bölgan kuçli yer silkinişlarining umumiy nomi; odatda bu nom bilan eng avvalo 1966-yil 26-aprelda yuz bergan va şahar qiyofasini tubdan özgartirib yuborgan zilzila tuşuniladi. ÖzME'ga köra, Toşkent seysmik jihatdan faol, 8–9 ballik zilzilalar xavfi mavjud hududda joylaşgan.1

ÖzME 1866–1868-yillardagi silkinişlarni ham kuçli zilzilalar qatoriga kiritadi. 1866-yil 26-apreldan 27-aprelga ötar keçasi bölgan zilzila masjid va maqbaralar gumbazlarini, jumladan Xoja Ahror jome masjidi gumbazini qulatgan, köplab turar joylar vayron bölib, ança odam halok bölgan. Bu voqeani 19-asrda yaşagan toşkentlik tarixçi Muhammad Solih «Tarixi jadidai Toşkand» asarida tasvirlagan. ÖzME'ga köra, 1868-, 1886-, 1924- va 1946-yillarda ham şaharda 7–8 ballik silkinişlar sezilgan, biroq ularning markazi şahardan taşqarida bölgan.

ÖzME'ga köra, asosiy zarba 1966-yil 26-aprel tongida, soat 5 dan 22 daqiqa ötganda yuz bergan. Zilzila öçoği 8–10 km çuqurlikda, şahar markazida — sobiq Qaşqar mahallasi va Labzak atrofida joylaşgan; epitsentrda kuçli vertikal zarbalar 8 ballga yetgan. ÖzME magnitudani Rixter şkalasi böyiça 5,3 deb beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, magnituda 5,2 atrofida (turli manbalarda 5,1–5,3), öçoq çuqurligi 3–8 km bölgan, eng yuqori intensivlik MSK-64 şkalasi böyiça 8–9 ballni taşkil etgan.

Zilzila Qorjontov tektonik yoriği bilan boğliq bölgan. Birinçi zarbadan keyin 500 dan ortiq takroriy silkiniş qayd etilgan, ularning ayrimlari 7 ballga yaqinlaşgan; may–iyul oylaridagi takroriy zarbalar yangi vayronagarçilikka sabab bölgan. ÖzME'ga köra, afterşoklar 1968-yilgaça davom etib, umumiy soni 2000 dan oşgan.

ÖzME'ga köra, 2 million kvadrat metrdan ortiq turar joy, 236 ma'muriy bino, 180 ga yaqin öquv yurti, yuzlab savdo, tibbiyot va sanoat binolari zarar körgan; 78 ming oila — 300 ming kişi boşpanasiz qolgan. Rasmiy ma'lumotda 8 kişi halok bölgani va 150 ga yaqin kişi jarohatlangani aytilgan. Inglizça Vikipediyada rasmiy qurbonlar soni 15 deb keltiriladi va sovet davridagi maxfiylik tufayli bu raqam kamaytirilgan bölişi mumkinligi ta'kidlanadi; uyi buzilgan xonadonlar soni 78–95 ming deb baholanadi. Asosan paxsa va xom ğiştdan qurilgan eski uylar vayron bölgan, ayrim qadimiy masjidlar ham yöqolgan.

Vayron bölgan mahallalar örnida zilzilabardoş yangi binolar qurildi. Inglizça Vikipediyaga köra, qayta qurilişda boşqa ittifoqdoş respublikalardan kelgan quruvçilar qatnaşgan, ularning köpi Toşkentda qolib ketgan; 1970-yilgaça 100 ming yangi uy-joy barpo etilgan, şahar keng xiyobonlar va köp qavatli turar joy majmualariga ega böldi. Zilzila markazi ustida 1976-yilda xotira yodgorligi oçilgan.

ÖzME'ga köra, zilziladan oldin şahar ostidagi termal suvlarda radon gazi miqdori oşib borgan va zilziladan keyin avvalgi darajaga qaytgan; bu radonni zilzila darakçisi sifatida örganişga asos böldi. Toşkent zilzilasi Markaziy Osiyoda seysmologiya fanining rivojlanişiga kuçli turtki berdi: Özbekiston Fanlar akademiyasida Seysmologiya instituti taşkil etildi, hududdagi seysmogen zonalar aniqlanib, ularning xaritasi tuzildi.