Tovar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 432-b. — ziyouz.com

Tovar (rus.) — 1) işlab çiqariş. iqtisodiy faoliyatning moddiybuyum şaklidagi har qanday mahsuloti; 2) sotuvçilar va xaridorlar örtasida oldisotdi, bozor munosabatlari obyekti. T. bozorda sotiş, ayirboşlaş uçun va şu orqali boşqalarning ehtiyojlarini qondiriş uçun işlab çiqariladigan mehnat mahsulotidir. T. faqat modsiy şaklga ega bölmay, u turli xizmatlar, ma'naviy ne'matlar va b. körinişlarda ham bölişi mumkin. T. şaklini olgan mahsulot ikki yoqlama xususiyatga ega bölişi, ya'ni bir tomondan, u faqat sotiş uçun işlab çiqarilgan, ikkinçidan, kişilarning bironbir ehtiyojini qondira olişi kerak. Iqtisodiyotda T.ning bu ikki yoqlama xususiyati — iste'mol qiymati, uning mehnat mahsuli ekanligi qiymat tarzida örganiladi.

T.larning iste'mol qiymati ularning boşqa tovarlar bilan almaştiriş imkonini beradi. Şuning uçun tovar işlab çiqaruvçilarni tovarning almaşuv qiymati qiziqtiradi. Tovarlarni sotişdagi ularning narx körsatkiçi almaşuv qiymatini körsatadi. T.ning almaşuv qiymati — biror turdagi iste'mol qiymatning boşqa turdagi iste'mol qiymatga ayirboş qilinadigan mikdoriy nisbatdir. Tovarlarning almaşuv qiymatiga qaraşlarda turliça ta'limotlar mavjud bölib, ulardan biri «qiymatning mexnat nazariyasi» deb nom olgan. Bu nazariya asosçilari A.Smit, D. Rikardo, U.Petti va b. fikriça, tovarlarning tabiiy xususiyatlaridan birortasi — oğirligi, şakli, hajmi kabilar almaşuv qiymatiga asos böla olmaydi, uning asosini tovarga sarflangan mexnat, almaşişning zarur şartini esa ayirboşlanadigan tovarning har xil iste'mol qiymatlari (xususiyatlari) taşkil etadi. Lekin har xil tovarlarning iste'mol qiymati sifat jihatidan turliça bölişi mumkin. Bu qaraş tarafdorlarining fikriça, tovarlarni miqdor va sifat jihatlardan soliştiriş, ya'ni barobarlaştiriş asosi faqat unga sarflangan mehnat bölişi mumkin. T.da mujassamlaşgan ijtimoiy mehnat uning qiymatini taşkil qiladi.

Avstriya iqtisodiyot maktabi namoyandalari fikriça, ayirboşlaş mutanosib tovarlarning iste'mol uçun qay darajada foydaliligi, ya'ni nafliligi (q. Naflşşk) bilan belgilanadi. Bozor iqtisodiyoti şaroitlarida T.da gavdalangan mexnat va uning nafliligi T. qiymatini vujudga keltiradi.

Mutallib Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОВАР (рус.) — 1) ишлаб чиқариш. иқтисодий фаолиятнинг моддийбуюм шаклидаги ҳар қандай маҳсулоти; 2) сотувчилар ва харидорлар ўртасида олдисотди, бозор муносабатлари объекти. Т. бозорда сотиш, айирбошлаш учун ва шу орқали бошқаларнинг эҳтиёжларини қондириш учун ишлаб чиқариладиган меҳнат маҳсулотидир. Т. фақат модций шаклга эга бўлмай, у турли хизматлар, маънавий неъматлар ва б. кўринишларда ҳам бўлиши мумкин. Т. шаклини олган маҳсулот икки ёқлама хусусиятга эга бўлиши, яъни бир томондан, у фақат сотиш учун ишлаб чиқарилган, иккинчидан, кишиларнинг биронбир эҳтиёжини қондира олиши керак. Иқтисодиётда Т.нинг бу икки ёқлама хусусияти — истеъмол қиймати, унинг меҳнат маҳсули эканлиги қиймат тарзида ўрганилади.

Т.ларнинг истеъмол қиймати уларнинг бошқа товарлар билан алмаштириш имконини беради. Шунинг учун товар ишлаб чиқарувчиларни товарнинг алмашув қиймати қизиқтиради. Товарларни сотишдаги уларнинг нарх кўрсаткичи алмашув қийматини кўрсатади. Т.нинг алмашув қиймати — бирор турдаги истеъмол қийматнинг бошқа турдаги истеъмол қийматга айирбош қилинадиган микдорий нисбатдир. Товарларнинг алмашув қийматига қарашларда турлича таълимотлар мавжуд бўлиб, улардан бири «қийматнинг мехнат назарияси» деб ном олган. Бу назария асосчилари А.Смит, Д. Рикардо, У.Петти ва б. фикрича, товарларнинг табиий хусусиятларидан бирортаси — оғирлиги, шакли, ҳажми кабилар алмашув қийматига асос бўла олмайди, унинг асосини товарга сарфланган мехнат, алмашишнинг зарур шартини эса айирбошланадиган товарнинг ҳар хил истеъмол қийматлари (хусусиятлари) ташкил этади. Лекин ҳар хил товарларнинг истеъмол қиймати сифат жиҳатидан турлича бўлиши мумкин. Бу қараш тарафдорларининг фикрича, товарларни миқдор ва сифат жиҳатлардан солиштириш, яъни баробарлаштириш асоси фақат унга сарфланган меҳнат бўлиши мумкин. Т.да мужассамлашган ижтимоий меҳнат унинг қийматини ташкил қилади.

Австрия иқтисодиёт мактаби намояндалари фикрича, айирбошлаш мутаносиб товарларнинг истеъмол учун қай даражада фойдалилиги, яъни нафлилиги (қ. Нафлшшк) билан белгиланади. Бозор иқтисодиёти шароитларида Т.да гавдаланган мехнат ва унинг нафлилиги Т. қийматини вужудга келтиради.

Муталлиб Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.