Tovuq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 439-b. — ziyouz.com
Tovuq TOVUQ, uy tovuqlari — tovuqsimonlar turkumiga mansub parranda, qişloq xöjaligi. parrandalarining eng köp tarqalgan turi. 5 ming yil muqaddam Hindistonda qölga örgatilgan yovvoyi bankiv tovuğidan tarqalgan. T.larning öziga xos xususiyati — boşlarida qizğiş toji, quloq solinçagi, oyoklari (xörozlarida) pixining mavjudligidadir. Patlarining rangi har xil, köpinça, oq. Köpçilik T. zotlarining tumşugi va oyoq kafti sariq, qisman oqqizğiş, qora va b. böladi. Tuxum pöçoği oq yoki oç qönğir.
Beradigan mahsulotiga qarab. T.lar tuxumdor (serpuşt), tuxumdorgöştdor (tuxumgöşt uçun boqiladigan) va guştdor zotlarga ajratiladi. Şuningdek, T.larning dakang (urişqoq) va kurkam turlari (sanoat ahamiyati yöq) ham bor.
T.lar taşqi kurinişi va tuzilişi bilan ham bir-biridan farq qiladi. Serpuşt T.lar kiçkina, tez voyaga yetadigan, tuxumdorgöştdor T.lar yirikroq bölib yaxşi rivojlanadi. Göşt uçun ajratilganlari alohida şaroitda boqiladi. Serpuşt T.lar 1,7—2,2 kg, xörozlari 2,7—3,0 kg, tuxumdorgöştdorlari 2,5—4,0 kg, göştdorlari 3,0—4,5 kg göşt beradi. Serpuşt zotlar yiliga 220—250 ta, ayrimlari 365 tagaça tuxum qiladi. Zotdor T.lar seleksiya yöli bilan köpaytirilganda serpuşt böladi. T. 5—6 oylikdan tuxumga kiradi. Dastlabki tuxumi 40—50 g, 1 yoşga yaqinlaşgaç, 55—65 g. Tuxumdorgöştdor zotlar tuxumi mayda. T. tullaganda tuxum qilmaydi. Tullaş 2—3 hafta, ba'zilarida 2 oy va undan ortiq davom etadi.
T. 10 yilgaça tuxum qilişi mumkin (10—12 y. umr köradi). Sanoat maqsadida tuxum yetiştiriladigan xöjaliklarda T.lar tuxumga kirgandan keyin ularni faqat bir yil saqlaş iqtisodiy foyda keltiradi, çunki tuxum T.ning yoşiga qarab, yiliga 10— 15% kamayadi, naslçilik xöjaliklarida faqat sermahsul T.lar 2—3yilga qoldiriladi. Boqilayotgan nasldor T.larning 50—60% 1 yoşga yetmagan, 30— 35% 2 yoşli va 10% 3 yoşli böladi. Jöja oçirişga tuxum olişda 8—12 ta tovuq uçun 1 ta xöroz qöyiladi. Xörozlar 2—3 y. saqlanadi. Jöjalar inkubatorov oçiriladi. T. parrandaxonalarda don, sabzavot, mineral oziqala^, vitamin va b. bilan boqiladi.
Özbekiston qişloq xöjaligi. ilmiyi. ç. markazining Parrandaçilik ilmiy markazida seleksiyaning yangi va jadal usullarini amalda qöllab, T.larning yuqori mahsuldor, yiliga 240—250 (duragaylari 270) donadan tuxum kiladigan, kasalliklarga çidamli va mahalliy şaroitga moslaşgan ikki tizimli «Özbekiston» krossi (Öz1 va Öz2 tizimlari, Öz12 duragaylari) yaratiladi (2002).
Özbekiston parrandaçilik xöjaliklarida tuxumguşt yunalişidagi leggorn, nyuxemşir, rodaylend, tovuk, zotlari, broyler yetiştiriş uçun korniş, plimutrok zotlari urçitiladi (yana q. Parrandaçilik).
Sayfiddin Azimov.
Q.: Parrandaçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОВУҚ, уй товуқлари — товуқсимонлар туркумига мансуб парранда, қишлоқ хўжалиги. паррандаларининг энг кўп тарқалган тури. 5 минг йил муқаддам Ҳиндистонда қўлга ўргатилган ёввойи банкив товуғидан тарқалган. Т.ларнинг ўзига хос хусусияти — бошларида қизғиш тожи, қулоқ солинчаги, оёклари (хўрозларида) пихининг мавжудлигидадир. Патларининг ранги ҳар хил, кўпинча, оқ. Кўпчилик Т. зотларининг тумшуги ва оёқ кафти сариқ, қисман оққизғиш, қора ва б. бўлади. Тухум пўчоғи оқ ёки оч қўнғир.
Берадиган маҳсулотига қараб. Т.лар тухумдор (серпушт), тухумдоргўштдор (тухумгўшт учун боқиладиган) ва гуштдор зотларга ажратилади. Шунингдек, Т.ларнинг даканг (уришқоқ) ва куркам турлари (саноат аҳамияти йўқ) ҳам бор.
Т.лар ташқи куриниши ва тузилиши билан ҳам бир-биридан фарқ қилади. Серпушт Т.лар кичкина, тез вояга етадиган, тухумдоргўштдор Т.лар йирикроқ бўлиб яхши ривожланади. Гўшт учун ажратилганлари алоҳида шароитда боқилади. Серпушт Т.лар 1,7—2,2 кг, хўрозлари 2,7—3,0 кг, тухумдоргўштдорлари 2,5—4,0 кг, гўштдорлари 3,0—4,5 кг гўшт беради. Серпушт зотлар йилига 220—250 та, айримлари 365 тагача тухум қилади. Зотдор Т.лар селекция йўли билан кўпайтирилганда серпушт бўлади. Т. 5—6 ойликдан тухумга киради. Дастлабки тухуми 40—50 г, 1 ёшга яқинлашгач, 55—65 г. Тухумдоргўштдор зотлар тухуми майда. Т. туллаганда тухум қилмайди. Туллаш 2—3 ҳафта, баъзиларида 2 ой ва ундан ортиқ давом этади.
Т. 10 йилгача тухум қилиши мумкин (10—12 й. умр кўради). Саноат мақсадида тухум етиштириладиган хўжаликларда Т.лар тухумга киргандан кейин уларни фақат бир йил сақлаш иқтисодий фойда келтиради, чунки тухум Т.нинг ёшига қараб, йилига 10— 15% камаяди, наслчилик хўжаликларида фақат сермаҳсул Т.лар 2—3йилга қолдирилади. Боқилаётган наслдор Т.ларнинг 50—60% 1 ёшга етмаган, 30— 35% 2 ёшли ва 10% 3 ёшли бўлади. Жўжа очиришга тухум олишда 8—12 та товуқ учун 1 та хўроз қўйилади. Хўрозлар 2—3 й. сақланади. Жўжалар инкубаторов очирилади. Т. паррандахоналарда дон, сабзавот, минерал озиқала^, витамин ва б. билан боқилади.
Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги. илмийи. ч. марказининг Паррандачилик илмий марказида селекциянинг янги ва жадал усулларини амалда қўллаб, Т.ларнинг юқори маҳсулдор, йилига 240—250 (дурагайлари 270) донадан тухум киладиган, касалликларга чидамли ва маҳаллий шароитга мослашган икки тизимли «Ўзбекистон» кросси (Ўз1 ва Ўз2 тизимлари, Ўз12 дурагайлари) яратилади (2002).
Ўзбекистон паррандачилик хўжаликларида тухумгушт йуналишидаги леггорн, ньюхемшир, родайленд, товук, зотлари, бройлер етиштириш учун корниш, плимутрок зотлари урчитилади (яна қ. Паррандачилик).
Сайфиддин Азимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.