Parrandaçilik

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 94–95-b. — ziyouz.com

Parrandaçilik — uy parrandalarini yetiştiriş; çorvaçiyaikning bir tarmoği. P.ning asosiy mahsuloti — oziq-ovqatga işlatiladigan tuxum va göşt; qöşimça mahsuloti — parranda pati va pari. Parrandalarni söyiş va uni qayta işlaş çiqindilaridan yem uni işlab çiqariladi. Parranda göngi — qimmatli organik öğiti. P.da tuxum, asosan, tuxum yönalişidagi, qisman göşt-tuxum va göşt yönalişidagi tovuq zotlari va krosslaridan olinadi. Göşt yetiştiriş uçun göşt beradigan tovuq, ördak, kurka, ğoz, sesarka, göşt kaptarlar köpaytiriladi. Parranda göşti yetiştirişning asosiy manbai — broy-lerlarni boqişdir. Şuningdek, bedanadyan parhez tuxum va göşt olinadi.

P. bundan 4 ming yil muqaddam dastlab tovuqlar xonakilaştirilgan Hin-distoda paydo bölgan va keyinçalik boşqa mamlakatlarga asta-sekin tarqalgan. Keyinçalik parrandalarning boşqa turlari ham xo-nakilaştirilgan. 18—19-a.larda Yevropa, Osiyo va Amerikada uy parrandalarining köpdan-köp zotlari yaratildi.

Özbekistonda 1920-y.larning oxi-riga qadar parranda, asosan, jaydari va kammahsul tovuq zotlari faqat xonadonlarda boqilgan. Respublikada P.ning q.x. tarmoği tarzida rivojlanişi 20-a.ning 20-y.lariga töğri keladi. Birinçi P. fermalari 1929 y. Qöqon ş. yonidagi va Samarqand viloya-tidagi artellarda taşkil etilgan. 1930 y. Toşkentda «Özparrandainkubatormarkaz» tuzildi. Öşa yili respublikada dastlabki Kattaqörğon inkubator styasi işga tuşirildi. Özbekistonda P. uruşdan keyingi yillarda tez rivojlandi. 1950 y. respublikada 11 ta inkubator styasi işladi. Inkubator P. styalari k-z va s-zlarda P. fermalarini tuzişda yordam berdi. 1959 y. Buxoro inkubator P. styasi negizida respublikada 1-Buxoro P. f-kasi taşkil etildi. 1960 y.dan esa inkubator P. styalari 150—180 ming tovuq uçun möljallangan Toşkent, Örtasaroy, Samarqand, Ğallaorol va Farğona P. f-kalariga aylantirildi. 1964 y.da Respublika Qişloq xöjaligi vazirligi tarkibida «Özparrandasanoat» respublika i. ç. birlaşmasi taşkil etildi. 70 dan ortik, P. f-kasi, 12 nayelçilik xöjaligi, parrandalar kasalliklari böyiça respublika veterinariya lab. va b. taşkilotlar iş olib bordi.

1958y.da Özbekiston çorvaçilik i.t. in-tida P. bölimi, 1985 y.da genetika-seleksiya styasi (1994—2003 y.larda «Naslparranda» ilmiy markazi) taşkil etildi. 1992 y.dan respublikada göşt yönalişida kurkaçilikni rivojlantiriş böyiça Isroilning «MAD» firmasi b-n hamkorlikda Xonobod (1993), Çimyon (1992), Rişton, Urganç va Yangiyöl (1995) P. f-kalari kurkaçilikka ixtisoslaşdi. Germaniya, Belorussiya, Isroil, Gollandiya, Qo-zoğistondan keltirilgan zotli tovuq va kurka tuxumlaridan jöja oçiriş yölga qöyildi. Respublika Vazirlar Mahkamasining 1996 y. 29 noyab.dagi «Par-randaçilik xöjaliklarini kurka göşti yetiştiriş uçun modernizatsiya qiliş töğrisida» qaroriga köra, xo-rijdan olingan kreditlar hisobiga kurkaçilikka ixtisoslaşgan f-kalar soni köpaydi.

2003 y. 4 sent.da Respublika Vazirlar Mahkamasining «Parrandaçilikda monopoliyadan çikariş va iktisodiy islohotlarni yanada çuqurlaştiriş çora-tadbirlari töğrisida» qarori b-n «Özparrandasanoat» uyuşmasi tugatildi, uning tarkibiga kirgan aksiyadorlik jamiyatlari şaklidagi 25 P. f-kalari töliq xususiylaştirildi.

Özbekistondagi xöjaliklarda tovuq (tuxum, göşt yönalişlari), göşt uçun kurka, qisman ördak, ğoz, parhez taomlar uçun bedana boqiladi. Asosan, tovuqning oq leggorn, «Naslparranda» ilmiy markazida yaratilgan ikki tizimli, mahalliy şaroitlarga yaxşi moslaşgan, yiliga 240—250 donagaça tuxum qiladigan «Özbekiston» krossi yetiştiriladi.

I n t ye n s i v P.ningtexnologikjarayonlari sanoat negizida taşkil etilgan bölib, yil davomida bir maromda tuxum va göşt i.ç.ni ta'minlaydi. Par-randalar, asosan, quruq aralaş yemlar b-n boqiladi. Aralaş yemga bölgan örtaça yillik ehtiyojlar (bir boş uçun, kg): kataklarda boqiladigan tuxum beradigan sanoat galalari uçun — 50; tuxum beradigan zotli galalar uçun —54; göşt olinadigan galalar uçun — 65; 2 oygaça bölgan broyler jöjalar uçun — 4,7, tuxum olişga möljallanadigan 5 oylikkaça bölgan jöjalar uçun —11,8.

Özbekistonda 2000 y.da 1252,9 mln. dona tuxum yetiştirildi, 14 mln. parranda boqildi.

Xorijiy mamlakatlarda P. juda taraqqiy etgan. AQŞ, Kanada, Buyuk Britaniya va b. bir kator mamlakatlarda yirik mexanizatsiyalaşgan korxonalar barpo etilgan.

Jahonda 20-a.ning 80-y.lari oxirida 500 mlrd. donadan ortiq tuxum (eng kup AQŞ, Yaponiya, Fransiya, Germaniyada), 150 mln. t göşt ( AQŞ, Braziliya, Yaponiya, Fransiya, Italiya) işlab çiqarildi. BMT ma'lumotlariga köra, jahon mamlakatlarida 14139 mln. tovuq, 244 mln. kurka boqiladi (1999). Yana q. Bedana, Kurka, Tovuk, Ğoz, Sesarka.

Ad.: Razvedeniye, soderjaniye i kormleniye ptitsi, Per. s nem., 1972; Promişlennoye ptitsevodstvo, M., 1985; Azimov S, Parrandaçilikda naslçilik işlari, T., 1982.

Sayfiddin Azimov.

Q.: Bedana, Ğoz, Kurka, Sesarka

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАРРАНДАЧИЛИК — уй паррандаларини етиштириш; чорвачияикнинг бир тармоғи. П.нинг асосий маҳсулоти — озиқ-овқатга ишлатиладиган тухум ва гўшт; қўшимча маҳсулоти — парранда пати ва пари. Паррандаларни сўйиш ва уни қайта ишлаш чиқиндиларидан ем уни ишлаб чиқарилади. Парранда гўнги — қимматли органик ўғити. П.да тухум, асосан, тухум йўналишидаги, қисман гўшт-тухум ва гўшт йўналишидаги товуқ зотлари ва кроссларидан олинади. Гўшт етиштириш учун гўшт берадиган товуқ, ўрдак, курка, ғоз, цесарка, гўшт каптарлар кўпайтирилади. Парранда гўшти етиштиришнинг асосий манбаи — брой-лерларни боқишдир. Шунингдек, беданадян парҳез тухум ва гўшт олинади.

П. бундан 4 минг йил муқаддам дастлаб товуқлар хонакилаштирилган Ҳин-дистода пайдо бўлган ва кейинчалик бошқа мамлакатларга аста-секин тарқалган. Кейинчалик паррандаларнинг бошқа турлари ҳам хо-накилаштирилган. 18—19-а.ларда Европа, Осиё ва Америкада уй паррандаларининг кўпдан-кўп зотлари яратилди.

Ўзбекистонда 1920-й.ларнинг охи-рига қадар парранда, асосан, жайдари ва каммаҳсул товуқ зотлари фақат хонадонларда боқилган. Республикада П.нинг қ.х. тармоғи тарзида ривожланиши 20-а.нинг 20-й.ларига тўғри келади. Биринчи П. фермалари 1929 й. Қўқон ш. ёнидаги ва Самарқанд вилоя-тидаги артелларда ташкил этилган. 1930 й. Тошкентда «Ўзпаррандаинкубатормарказ» тузилди. Ўша йили республикада дастлабки Каттақўрғон инкубатор стяси ишга туширилди. Ўзбекистонда П. урушдан кейинги йилларда тез ривожланди. 1950 й. республикада 11 та инкубатор стяси ишлади. Инкубатор П. стялари к-з ва с-зларда П. фермаларини тузишда ёрдам берди. 1959 й. Бухоро инкубатор П. стяси негизида республикада 1-Бухоро П. ф-каси ташкил этилди. 1960 й.дан эса инкубатор П. стялари 150—180 минг товуқ учун мўлжалланган Тошкент, Ўртасарой, Самарқанд, Ғаллаорол ва Фарғона П. ф-каларига айлантирилди. 1964 й.да Республика Қишлоқ хўжалиги вазирлиги таркибида «Ўзпаррандасаноат» республика и. ч. бирлашмаси ташкил этилди. 70 дан ортик, П. ф-каси, 12 наелчилик хўжалиги, паррандалар касалликлари бўйича республика ветеринария лаб. ва б. ташкилотлар иш олиб борди.

1958й.да Ўзбекистон чорвачилик и.т. ин-тида П. бўлими, 1985 й.да генетика-селекция стяси (1994—2003 й.ларда «Наслпарранда» илмий маркази) ташкил этилди. 1992 й.дан республикада гўшт йўналишида куркачиликни ривожлантириш бўйича Исроилнинг «МАД» фирмаси б-н ҳамкорликда Хонобод (1993), Чимён (1992), Риштон, Урганч ва Янгийўл (1995) П. ф-калари куркачиликка ихтисослашди. Германия, Белоруссия, Исроил, Голландия, Қо-зоғистондан келтирилган зотли товуқ ва курка тухумларидан жўжа очириш йўлга қўйилди. Республика Вазирлар Маҳкамасининг 1996 й. 29 нояб.даги «Пар-рандачилик хўжаликларини курка гўшти етиштириш учун модернизация қилиш тўғрисида» қарорига кўра, хо-риждан олинган кредитлар ҳисобига куркачиликка ихтисослашган ф-калар сони кўпайди.

2003 й. 4 сент.да Республика Вазирлар Маҳкамасининг «Паррандачиликда монополиядан чикариш ва иктисодий ислоҳотларни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» қарори б-н «Ўзпаррандасаноат» уюшмаси тугатилди, унинг таркибига кирган акциядорлик жамиятлари шаклидаги 25 П. ф-калари тўлиқ хусусийлаштирилди.

Ўзбекистондаги хўжаликларда товуқ (тухум, гўшт йўналишлари), гўшт учун курка, қисман ўрдак, ғоз, парҳез таомлар учун бедана боқилади. Асосан, товуқнинг оқ леггорн, «Наслпарранда» илмий марказида яратилган икки тизимли, маҳаллий шароитларга яхши мослашган, йилига 240—250 донагача тухум қиладиган «Ўзбекистон» кросси етиштирилади.

И н т е н с и в П.нингтехнологикжараёнлари саноат негизида ташкил этилган бўлиб, йил давомида бир маромда тухум ва гўшт и.ч.ни таъминлайди. Пар-рандалар, асосан, қуруқ аралаш емлар б-н боқилади. Аралаш емга бўлган ўртача йиллик эҳтиёжлар (бир бош учун, кг): катакларда боқиладиган тухум берадиган саноат галалари учун — 50; тухум берадиган зотли галалар учун —54; гўшт олинадиган галалар учун — 65; 2 ойгача бўлган бройлер жўжалар учун — 4,7, тухум олишга мўлжалланадиган 5 ойликкача бўлган жўжалар учун —11,8.

Ўзбекистонда 2000 й.да 1252,9 млн. дона тухум етиштирилди, 14 млн. парранда боқилди.

Хорижий мамлакатларда П. жуда тараққий этган. АҚШ, Канада, Буюк Британия ва б. бир катор мамлакатларда йирик механизациялашган корхоналар барпо этилган.

Жаҳонда 20-а.нинг 80-й.лари охирида 500 млрд. донадан ортиқ тухум (энг куп АҚШ, Япония, Франция, Германияда), 150 млн. т гўшт ( АҚШ, Бразилия, Япония, Франция, Италия) ишлаб чиқарилди. БМТ маълумотларига кўра, жаҳон мамлакатларида 14139 млн. товуқ, 244 млн. курка боқилади (1999). Яна қ. Бедана, Курка, Товук, Ғоз, Цесарка.

Ад.: Разведение, содержание и кормление птицы, Пер. с нем., 1972; Промышленное птицеводство, М., 1985; Азимов С, Паррандачиликда наслчилик ишлари, Т., 1982.

Сайфиддин Азимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.