Tovuş yozib oliş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 437-b. — ziyouz.com
Tovuş yozib oliş (texnikada) — tovuş (nuqt, musiqa, qöşiq va b.) ni tovuş eltgiç (magnit lenta, grammofon plastinkasi, disk va b.) ga yozib oliş jarayoni. Akustik va elektroakustik usullar bilan amalga oşiriladi.
Akustik usulda tovuş tebranişlari yozuv (tovuş) eltuvçi moddaga ta'sir qiluvçi asbobni bevosita boşkaradi. Elektroakustik usulda tovuş tebranişlari mikrofon vositasida elektr tebranişlariga aylantiriladi va kuçaytirilgandan keyingina tovuş eltgiçga tuşiriladi.
T.yo.o.ning mexanik, fotografik va magnit tizimlari mavjud. Mexanik tizimda nina harakatlanayotgan tovuş eltgiçni bosib, uning sirtida tovuş tebranişlari şakliga moye keluvçi ariqçalar çizadi. Tovuşni tiklaş (kayta eşitiş) da grammofon ninasi şu ariqçalar böylab harakatlanib, öşa tebranişlarni takrorlaydi va uni membranaga uzatadi. Mexanik usulda yozib olişni 1877 y. amerikalik ixtiroçi T. A. Edison birinçi bölib qöllagan. Mexanik tizimi grammofon plastinkalar işlab çiqariş.da keng qöllaniladi. Fotografik tizimda harakatlanayotgan kinoplyonkaga kuçi yoki şakli tovuş tebranişlariga moye holda özgarayotgan yorutlik nuri tuşadi. Natijada tovuş «suratga olingan»dek böladi. Tizimni 1901 y. nemis olimi E.Rumer qöllagan. Fotografik tizim, asosan, ovozli kinoda qöllaniladi. Magnit tizimda tovuş tebranişlariga moye hodda magnit maydonida harakatlanayotgan lentaning ayrim qismlari magnitlanib boradi. Magnit maydon esa magnit kallagi öramidan mikrofonning kuçli elektr toki ötganda hosil böladi. Tovuşni qayta tiklaşda magnit fonogrammasi harakatlanib, magnit kallagi öramida elektr signallari hosil qiladi (yana q. Magnitofon). Magnit tizimni 1898 y. daniyalik muhandis V. Paulsen taklif qilgan. 20-a. 80-y. laridan T.yo.o.ning raqamli usuli ham qöllana boşladi. T.ye.o. radioeşittiriş, televideniye, ta'limtarbiya işlari va b. sohalarda muhim ahamiyatga ega.
Q.: Magnitofon
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОВУШ ЁЗИБ ОЛИШ (техникада) — товуш (нуқт, мусиқа, қўшиқ ва б.) ни товуш элтгич (магнит лента, граммофон пластинкаси, диск ва б.) га ёзиб олиш жараёни. Акустик ва электроакустик усуллар билан амалга оширилади.
Акустик усулда товуш тебранишлари ёзув (товуш) элтувчи моддага таъсир қилувчи асбобни бевосита бошкаради. Электроакустик усулда товуш тебранишлари микрофон воситасида электр тебранишларига айлантирилади ва кучайтирилгандан кейингина товуш элтгичга туширилади.
Т.ё.о.нинг механик, фотографик ва магнит тизимлари мавжуд. Механик тизимда нина ҳаракатланаётган товуш элтгични босиб, унинг сиртида товуш тебранишлари шаклига мое келувчи ариқчалар чизади. Товушни тиклаш (кайта эшитиш) да граммофон нинаси шу ариқчалар бўйлаб ҳаракатланиб, ўша тебранишларни такрорлайди ва уни мембранага узатади. Механик усулда ёзиб олишни 1877 й. америкалик ихтирочи Т. А. Эдисон биринчи бўлиб қўллаган. Механик тизими граммофон пластинкалар ишлаб чиқариш.да кенг қўлланилади. Фотографик тизимда ҳаракатланаётган киноплёнкага кучи ёки шакли товуш тебранишларига мое ҳолда ўзгараётган ёрутлик нури тушади. Натижада товуш «суратга олинган»дек бўлади. Тизимни 1901 й. немис олими Э.Румер қўллаган. Фотографик тизим, асосан, овозли кинода қўлланилади. Магнит тизимда товуш тебранишларига мое ҳодда магнит майдонида ҳаракатланаётган лентанинг айрим қисмлари магнитланиб боради. Магнит майдон эса магнит каллаги ўрамидан микрофоннинг кучли электр токи ўтганда ҳосил бўлади. Товушни қайта тиклашда магнит фонограммаси ҳаракатланиб, магнит каллаги ўрамида электр сигналлари ҳосил қилади (яна қ. Магнитофон). Магнит тизимни 1898 й. даниялик муҳандис В. Паульсен таклиф қилган. 20-а. 80-й. ларидан Т.ё.о.нинг рақамли усули ҳам қўллана бошлади. Т.е.о. радиоэшиттириш, телевидение, таълимтарбия ишлари ва б. соҳаларда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.