Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Töyçi hofiz

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 826–827-b. — ziyouz.com

    Töyçi hofiz TÖYÇI HOFIZ, Toşmuhamedov Mulla Töyçi (1868 — Toşkent— 1943.1.6) — xonanda, özbek aşulaçilik san'atining yirik namoyandasi, Özbekiston xalq hofizi (1927). Eski maktabda öqigan (1878—84). Hofiz, Navoiy, Maşrab, Bedil, Fuzuliy kabi mumtoz şoirlarning ijodi bn yaqindan tanişib, ularning ğazallari bn aşulalar ijro etgan. T.h. yoşligidan amakisi Qöçqor otadan aşula aytiş sirlarini örgangan. Taniqli hofizlardan Abduqahhor, Saidahmad, Nazirxonlar bn hamnafaslikda «Qöşiq bazmi» keçalarini taşkil etgan. Dastlabki repertuaridan «Ey dastai gul, marhabo», «Fiğon», «Şitob aylab» kabi aşulalar örin olgan. Şojalil hofiz, Şobarot tanburçi jörligida «ŞahnozGulyor» aşulalar turkumi T.h.ga şuhrat keltirgan (1890). Keyinçalik uning dovruği Turkiston ölkasining hamma şaharlariga taralgan.

    T.h. özi ijro etgan aşulalarni birinçilar qatori gramplastinkaga yozdirgan, «Grammofon» jamiyatining «Pişuhiy Amur» firmasi (Riga, 1905; Skobelev, 1911) undan 25 ta aşula, jumladan, «Ilğor», «Xisrav», «Suvora» (uçalasi ham 2 qismli), «Bobo Ravşan», «Yangi kurd», «Avji kurd» va b.ni yozib olgan. T.h. 1908—10 y.larda Farğona vodiysidan bölgan Adolatxon, Mozidaxon kabi ayol xonandalar ijrosidagi köşiqlarni ham birinçi marta gramplastinkaga yozdirgan. Uning taşabbusi bn Andijon, Farğona, Xöjand va b. şaharlarda grammofon va plastinka dökonlari taşkil etilib (1906—12), ularda uzbek, rus va b. tillarda kuy, qöşiq va aşulalari yozilgan plastinkalar sotilgan.

    T.h. Eron, Turkiya, Italiya, Misr, Hindiston (1900)da va Şarqiy Turkiston (1913—14) ş.larida bölib, öz ijroçilik mahoratini namoyiş qilgan. Özbekistonda mahalliy xalq musiqa ansambllari taşkil etişda, 1920 y. larda sahnalaştirilgan «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» spektakllariga musiqa tanlaşda faol iştirok etgan. 1927 y.dan umrining oxirigaça Özbekiston Radioqömitasi özbek xalq çolğu ansamblida ustoz xonanda, şuningdek, Özbek davlat filarmoniyasining yetakçi xonandasi bölgan. T.h. aytgan özbek mumtoz aşulalari — «Bayot», «Fiğon», «Uşşoq», «Segoh», «Girya», «Ilğor», «Suvora», «Çorgoh», «Köça boği», «Taronai Dugoh» («Dugohi Xusayniy» turkumining taronasi) va b. özbek musiqa madaniyatida muhim örin tutadi. T.h. aşulalari talqin etilişi, jumlalarining maromiga yetkazib aytilişi, qoçirimlarga boyligi, özbek musiqa an'anasidagi mumtoz ijro uslubi, ovozning kuçliligi bn öziga xosdir. Ayniqsa, noyob zebolik bn Navoiy ğazali («Qaro közum»)ga ijro etgan «Uşşoq» hofizlik san'ati yuksak namunasiga aylangan. T.h. Moskvada ötkazilgan q.x. körgazmasi (1923) va Özbek san'ati dekadasi qatnaşçisi (1937).

    T.h. repertuaridagi aşula matnlarining köpi şoir Xislatning «Armuğoni Xislat» (T., 1912) bayoziga kiritilgan va bularning qaysi kuyda ijro etilişi ham körsatilgan. Ittifoq radioqömitasi T.h.dan «Bayot» va «Uşşoq»ni (1937), San'atşunoslik inti (V. A. Uspenskiy) «Çorgoh», «Bayot», «Köça boği», «Suvora» va b.ni yozib olgan. Ş. Şoumarov, Yunus va Rixsi Rajabiylar, K. Zokirov, B. Mirzayev va boşkalar T. h. ijroçilik an'analarining davomçilaridir. Toşkent gramplastinkalar zdi va Qaşqadaryo viloyati musiqali drama va komediya teatriga T.h. nomi berilgan. Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bn mukofotlangan (2000).

    Ad.: Nasriddinov B., Töyçi Hofiz, T., 1971.

    Baxriddin Nasriddinov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТЎЙЧИ ҲОФИЗ, Тошмуҳамедов Мулла Тўйчи (1868 — Тошкент— 1943.1.6) — хонанда, ўзбек ашулачилик санъатининг йирик намояндаси, Ўзбекистон халқ ҳофизи (1927). Эски мактабда ўқиган (1878—84). Ҳофиз, Навоий, Машраб, Бедил, Фузулий каби мумтоз шоирларнинг ижоди бн яқиндан танишиб, уларнинг ғазаллари бн ашулалар ижро этган. Т.ҳ. ёшлигидан амакиси Қўчқор отадан ашула айтиш сирларини ўрганган. Таниқли ҳофизлардан Абдуқаҳҳор, Саидаҳмад, Назирхонлар бн ҳамнафасликда «Қўшиқ базми» кечаларини ташкил этган. Дастлабки репертуаридан «Эй дастаи гул, марҳабо», «Фиғон», «Шитоб айлаб» каби ашулалар ўрин олган. Шожалил ҳофиз, Шобарот танбурчи жўрлигида «ШаҳнозГулёр» ашулалар туркуми Т.ҳ.га шуҳрат келтирган (1890). Кейинчалик унинг довруғи Туркистон ўлкасининг ҳамма шаҳарларига таралган.

    Т.ҳ. ўзи ижро этган ашулаларни биринчилар қатори грампластинкага ёздирган, «Граммофон» жамиятининг «Пишуҳий Амур» фирмаси (Рига, 1905; Скобелев, 1911) ундан 25 та ашула, жумладан, «Илғор», «Хисрав», «Сувора» (учаласи ҳам 2 қисмли), «Бобо Равшан», «Янги курд», «Авжи курд» ва б.ни ёзиб олган. Т.ҳ. 1908—10 й.ларда Фарғона водийсидан бўлган Адолатхон, Мозидахон каби аёл хонандалар ижросидаги кўшиқларни ҳам биринчи марта грампластинкага ёздирган. Унинг ташаббуси бн Андижон, Фарғона, Хўжанд ва б. шаҳарларда граммофон ва пластинка дўконлари ташкил этилиб (1906—12), уларда узбек, рус ва б. тилларда куй, қўшиқ ва ашулалари ёзилган пластинкалар сотилган.

    Т.ҳ. Эрон, Туркия, Италия, Миср, Ҳиндистон (1900)да ва Шарқий Туркистон (1913—14) ш.ларида бўлиб, ўз ижрочилик маҳоратини намойиш қилган. Ўзбекистонда маҳаллий халқ мусиқа ансамбллари ташкил этишда, 1920 й. ларда саҳналаштирилган «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» спектаклларига мусиқа танлашда фаол иштирок этган. 1927 й.дан умрининг охиригача Ўзбекистон Радиоқўмитаси ўзбек халқ чолғу ансамблида устоз хонанда, шунингдек, Ўзбек давлат филармониясининг етакчи хонандаси бўлган. Т.ҳ. айтган ўзбек мумтоз ашулалари — «Баёт», «Фиғон», «Ушшоқ», «Сегоҳ», «Гиря», «Илғор», «Сувора», «Чоргоҳ», «Кўча боғи», «Таронаи Дугоҳ» («Дугоҳи Хусайний» туркумининг таронаси) ва б. ўзбек мусиқа маданиятида муҳим ўрин тутади. Т.ҳ. ашулалари талқин этилиши, жумлаларининг маромига етказиб айтилиши, қочиримларга бойлиги, ўзбек мусиқа анъанасидаги мумтоз ижро услуби, овознинг кучлилиги бн ўзига хосдир. Айниқса, ноёб зеболик бн Навоий ғазали («Қаро кўзум»)га ижро этган «Ушшоқ» ҳофизлик санъати юксак намунасига айланган. Т.ҳ. Москвада ўтказилган қ.х. кўргазмаси (1923) ва Ўзбек санъати декадаси қатнашчиси (1937).

    Т.ҳ. репертуаридаги ашула матнларининг кўпи шоир Хислатнинг «Армуғони Хислат» (Т., 1912) баёзига киритилган ва буларнинг қайси куйда ижро этилиши ҳам кўрсатилган. Иттифоқ радиоқўмитаси Т.ҳ.дан «Баёт» ва «Ушшоқ»ни (1937), Санъатшунослик инти (В. А. Успенский) «Чоргоҳ», «Баёт», «Кўча боғи», «Сувора» ва б.ни ёзиб олган. Ш. Шоумаров, Юнус ва Рихси Ражабийлар, К. Зокиров, Б. Мирзаев ва бошкалар Т. ҳ. ижрочилик анъаналарининг давомчиларидир. Тошкент грампластинкалар зди ва Қашқадарё вилояти мусиқали драма ва комедия театрига Т.ҳ. номи берилган. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени бн мукофотланган (2000).

    Ад.: Насриддинов Б., Тўйчи Ҳофиз, Т., 1971.

    Бахриддин Насриддинов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.