Tözonli böron
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 824-b. — ziyouz.com
Tözonli böron — millionlab tonna qum va çangni bir neça ming km gaça uçirib boruvçi kuçli (20 m/sek va undan ortiq) şamol; xavfli gidrometeorologik hodisa. T.6., odatda, çöl, çala çöl va haydalgan daştlarda tuproq qurib ketganda, ösimliklar yaxşi rivojlanmagan yoki butunlay ösmagan yerlarda, qum sahrolarida paydo böladi. AQŞ, Xitoy, Misr, Qozoğiston va b. mamlakatlarda, şuningdek, Örta Osiyoda yuz beradi. T.6., odatda, yilning iliq faslida vujudga kelib, köpinça qum va çang tözonini uçirib keltiradi. Örta Osiyo hududida T.b. kunlari köproq Markaziy Qoraqumda va Kopetdoğ toğ oldi mintaqalarida kuzatiladi (yil davomida 100 kungaça, ba'zan undan ortiq). T.b. (yil davomida 50 kundan ortiq) Orol dengizining qurigan tubi zonasida, Özbekistonning jan. mintaqalari (Surxondaryo, Qaşqadaryo va Buxoro viloyatlarining ayrim tumanlari)da, Markaziy Farğonada, Tojikistonning jan. va b. joylarida kuzatiladi. T.b., köp hollarda, 3 soatdan köp davom etmaydi, lekin ba'zida bir neça sutkaga çözilişi mumkin (1950 y. 6—9 mayda Nebitdoğda 73 soat davom etgan). T.b.ning zararli ta'sirini dala ihota örmonzorlari barpo etib kamaytiriş mumkin. Bundan taşqari, qumlarni mustahkamlaşning turli usullari qöllaniladi (q. Agroörmon melioratsiyasi). Şuningdek, katta maydonlardagi daşt va çala çöl massivlarni xöjalik maqsadlarida özlaştirilişi, yirik suğoriş sistemalari, obod va kökalamzorlaştirilgan posyolka, şaharlar (Jan. Mirzaçöl, AmuBuxoro, Krraqum, Qarşi kanallari zonalari va b.da) qurilişi, qumlarni mustahkamlaydigan çoratadbirlar qöllanilişi sababli bu joylarda T.b. esadigan kunlar ança kamaydi.
Hamiduma Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎЗОНЛИ БЎРОН — миллионлаб тонна қум ва чангни бир неча минг км гача учириб борувчи кучли (20 м/сек ва ундан ортиқ) шамол; хавфли гидрометеорологик ҳодиса. Т.6., одатда, чўл, чала чўл ва ҳайдалган даштларда тупроқ қуриб кетганда, ўсимликлар яхши ривожланмаган ёки бутунлай ўсмаган ерларда, қум саҳроларида пайдо бўлади. АҚШ, Хитой, Миср, Қозоғистон ва б. мамлакатларда, шунингдек, Ўрта Осиёда юз беради. Т.6., одатда, йилнинг илиқ фаслида вужудга келиб, кўпинча қум ва чанг тўзонини учириб келтиради. Ўрта Осиё ҳудудида Т.б. кунлари кўпроқ Марказий Қорақумда ва Копетдоғ тоғ олди минтақаларида кузатилади (йил давомида 100 кунгача, баъзан ундан ортиқ). Т.б. (йил давомида 50 кундан ортиқ) Орол денгизининг қуриган туби зонасида, Ўзбекистоннинг жан. минтақалари (Сурхондарё, Қашқадарё ва Бухоро вилоятларининг айрим туманлари)да, Марказий Фарғонада, Тожикистоннинг жан. ва б. жойларида кузатилади. Т.б., кўп ҳолларда, 3 соатдан кўп давом этмайди, лекин баъзида бир неча суткага чўзилиши мумкин (1950 й. 6—9 майда Небитдоғда 73 соат давом этган). Т.б.нинг зарарли таъсирини дала иҳота ўрмонзорлари барпо этиб камайтириш мумкин. Бундан ташқари, қумларни мустаҳкамлашнинг турли усуллари қўлланилади (қ. Агроўрмон мелиорацияси). Шунингдек, катта майдонлардаги дашт ва чала чўл массивларни хўжалик мақсадларида ўзлаштирилиши, йирик суғориш системалари, обод ва кўкаламзорлаштирилган посёлка, шаҳарлар (Жан. Мирзачўл, АмуБухоро, Кррақум, Қарши каналлари зоналари ва б.да) қурилиши, қумларни мустаҳкамлайдиган чоратадбирлар қўлланилиши сабабли бу жойларда Т.б. эсадиган кунлар анча камайди.
Ҳамидума Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.