Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Traktor

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 622–624-b. — ziyouz.com

    Traktor (ing. tractor, lot. traho — tortaman, taşiyman) — dvigatel yordamida xarakatlanuvçi ğildirakli yoki gusenitsali (zanjirli) öziyurar maşina. T. quriliş, qişloq xöjaligi. işlari va b. işlarni bajariş, tirkama, örnatma va yarim örnatma jihozlarni tortiş va harakatlantiriş, muqim (statsionar) maşinalarni işga tuşiriş uçun möljallangan.

    Buğ maşinasi örnatilgan birinçi gildirakli T. 1830 y.da Angliya va Fransiyada paydo bölgan, transport va harbiy işda işlatilgan. 1890 y.da AQŞ da qişloq xöjaligi. işlarida qöllanilgan. Gusenitsali T.ni Rossiyada D. A. Zagryajskiy (1837) va A. P. KostikovAlmazovlar (1889) ixtiro qilişgan. 1988 y.da rus mexanigi F.A. Blinov buğ maşinasi örnatilgan gusenitsali T. yasab sinovdan ötkazgan. 1895 y.da rus ixtiroçisi Ya. V. Mamin içki yonuv dvigateli örnatilgan öziyurar gildirakli arava ixtiro qilgan. AQŞdagi «Xart-Parr» (HartParr) firmasi 1901 y.dan boşlab içki yonuv dvigateli örnatilgan ğildirakli T. işlab çikara boşladi. 1912 y.dan AQŞda, keyinçalik Germaniya va b. mamlakatlarda gusenitsapi T. işlab çiqarila boşlandi. Özbekistonda 1967 y. Toşkent traktor zdida paxtaga modifikatsiya qilingan ğildirakli T. lar işlab çikarila boşladi.

    Yuriş qismining tipiga qarab, qişloq xöjaligi. va sanoatda işlatiladitan T.lar farqlanadi. T.ni yaratiş va işlab çiqariş. tipaj (namuna) tizimi böyiça amalga oşiriladi. Standartga muvofiq, tipaj tizimi quyidagi tortiş sinflari (modellari)ga bulingan: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6; 8; 10; 15; 25; 35; 50. Bundan 0,2—8 gaça tortiş sinfdagi T.lar, asosan, qişloq xöjaligi. da qolganlari sanoatda işlatiladi. Ular orasida aniq farq qilinmaydi, çunki sanoat T.larining ayrimlari qişloq xöjaligi. T.lari asosida işlab çiqariladi. Q.x. T.larining öziga xos xususiyati şundaki, ular qişloq xöjaligi.dagi texnologik jarayonlarning agrotexnik talablariga moye böladi; sanoat T.larining öziga xos xususiyati ekinlarni suğoriş va botqoqliklarni quritiş hamda yöllar quriş va b. işlarida işlatiladigan maxsus jihozlar (buldozer, trelyov örnatiladigan va b.) ning mavjudligi hisoblanadi.

    Gusenitsali T.ning yuriş qismi örmalovçi gusenitsa (zanjir) bilan jiqozlangan. Gusenitsalarning tayanç sirti katta, tuproqqa soliştirma bosimi kam, tuproq bilan yaxşi tişlaşadi. Şu tufayli tortiş kuçi katta, kam şataksiraydi, ötiş qiyin joylarda yura oladi. Biroq ğildirakli T.ga nisbatan manyovrçanligi hamda turğunligi past böladi. Ğildirakli T. manyovrçan, universal, yengil, işlatiş oson. Uning yöl tirqişi katta bölgani uçun ekinlarga zarar yetkazmay yura oladi. Ekin qator oralariga qarab bir öqdagi ğildiraklar orasini özgartiriş mumkin. Tört ğildirakli T.larda 2 ta yoki 4 ta ğildirak yetakçi, uç ğildiraklarda 2 ta ğildirak yetakçi bölişi mumkin.

    Q.x. T.lari umumiy işlarga möljallangan (tuproqqa yoppasiga işlov beriş, ekiş va b. uçun), universal çopiq (egatlar orasiga işlov beriş uçun); maxsus (boğpoliz, tokzor va b. uçun) xillarga bölinadi. Umumiy işlarga möljallangan T. yer haydaş, ekin ekiş, yoppasiga kultivatsiya qiliş, yiğimterim va b. oğir işlarda qöllaniladi. Dvigateli kuçli, tortiş kuçi katta, yöl tirqişi kiçik böladi. Universalçopiq T., asosan, çopiq qiliş va hosilni yiğişda işlatiladi. Tortiş kuçi umumiy işlarga möljallangan T.larnikidan kiçik, yöl tirqişi ança katta böladi. Uzatmalar soni köp, ğildiraklar orasini qator oralarining kengligiga moslab özgartiriş mumkin. Maxsus T. universalçopiq yoki haydov T.lari asosida yaratiladi va, asosan, yuriş qismining tuzilişi bilan farklanadi. Mas., paxtaçilikka moslaştirilgan TTZ60.11 yoki TTZ80.11 tipidagi T.larda bitta oddingi va ikkita yetakçi ketingi ğildiraklar böladi, ketingi köprik esa teleskopik qilib yasaladi.

    T. qismlari: ostov (kötaruvçi qism), dvigatel, transmissiya, yuriş kismi, boşqariş mexanizmi, iş va yordamçi jihozlar. Dizelli içki yonuv dvigateli (q. Dizel) örnatilgan T. köp tarqalgan. Bunda dizel yonilğisining issiqlik energiyasi tirsakli valni, undan butun maşinatraktor agregatini harakatga keltiradi. Transmissiya dvigateli ing mexanik energiyasi (aylantiruvçi moment, aylaniş çastotasi) ni harakatlantirgiçlar (yengil ğildiraklar yoki yulduzçalar) ga uzatadi. Transmissiyaning asosiy elementlari: tişlaşiş muftasi, uzatmalar qutisi, asosiy va oxirgi uzatmalar, buriş mexanizmi. Tişlaşiş muftasi yordamida dvigatel transmissiyadan ajratiladi va unga oxista ulanadi. Uzatmalar qutisi harakat tezligi va tortiş kuçining kattaligi hamda yönalişini özgartiradi. Asosiy uzatma böylama vallardan harakatni köndalang vallarga uzatadi hamda umumiy uzatiş sonini oşiradi. Oxirgi uzatma (silindrik reduktorlar) aylaniş çastotasini oxirigaça pasaytiradi va yetakçi ğildiraklar yoki yulduzçalarga uzatilayotgan aylantiruvçi momentni oşiradi, kerakli yöl tirqişini hosil qilişga yordam beradi. T.ning buriş mexanizmi (ğildirakli T.da — differensial, gusenitsali T.da — friksion muftalar yoki planetar mexanizmlar) yuriş qismining yetakçi elementlariga turli tezliklarda aylaniş imkonini beradi; bu esa T.ga egribugri yöllarda harakatlanişga imkon beradi. Yuriş qismi aylanma harakatni ilgarilanma harakatga aylantiradi, şuningdek, T.dan tuşgan yukni tuproqqa uzatadi va bu bilan T.ning manyovrçanligini oşiradi. U yönaltiruvçi ğildiraklar yoki zanjirni harakatlantirgiçlar va yuriş qismlarini T.ning ostoviga biriktiruvçi elementlardan iborat. Boşqariş mexanizmi (rul boşqarmasi, tormozlar) alohida agregatlarni ham, butun T.ni ham boşqarişni ta'minlaydi. Zamonaviy T. haydovçining mehnatini yengillaştiriş uçun gidravlik, pnevmatik va mexanik kuçaytirgiçlar bilan jihozlangan; şuningdek, iş örnida kerakli sanitariyagigiyena şaroitlari yaratilgan. Iş jihozlariga tirkaş qurilmalari, örnatma tizimlar, quvvat oliş vali, harakatlantiriş şkivi, harakat tezliklarini kamaytiriş uçun sekinlaştirgiç, differensialni blokirovkalaş tizimi, yoritiş tizimi va signalizatsiya, yetakçi ğildiraklarni vazminlaştirgiç, tekşirişölçaş apparatlari va b. kiradi. T.ning konstruksiyalari materiallar hajmini kamaytiriş, dvigatelning quvvati va iş tezligini oşiriş, T.ning tortiş sifatini, şuningdek, mexanizatorlarning sanitariyagigiyena şaroitlarini yaxşilaş böyiça takomillaştirilmoqda.

    Toşkent traktor zdida qismlar komplekti Xitoydan keltirib yitiladigan quvvati 30 o.k.ga teng bölgan dvigatel örnatilgan BY30402 va BY300 rusumli, quvvati 80 o.k.ga teng bölgan dvigatel (Belorussiyadan keltiriladigan) örnatiladigan TTZ8010 va TTZ8011 rusumli, quvvati 60 o.k.ga teng bölgan dvigatel (Vladimir ş.dan keltiriladigan) örnatiladigan TTZ6010 va TTZ6011 rusumli, quvvati 100 o.k.ga teng bölgan dvigatel («Kamens» firmasidan keltiriladigan) örnatiladigan TTZYUOK10 va TTZYUOK11 rusumli T.lar işlab çiqarilmoqda. BY300 va BY3042 rusumli T. dehqon va fermer xöjaliklari uçun möljallangan bölib, ular «Özqişloqxöjalikmaşxolding» kompaniyasida işlab çiqariladigan PN230 plugi, MO'S0,18 mineral öğit soçgiçi, PPO2 sabzavot uruğlarini sepgiç, FYC02 frontalyuklagiç, HO2,1 meliorativ qurollar, R 0.1 V rotatsion motiga, BZTX.OOOSB tişli boronalar agregatlanişi mumkin. TTZ100K11, TTZ8011, TTZ6011 rusumli T.lar paxtaçilik T.lari bölib, qator oralari keng maydonlarda ğözaga işlov beriş va paxtani terib oliş işlarini kompleks mexanizatsiyalaştirişda örnatma, yarim örnatma, tirkama maşinalar va iş qurollari bilan agregatlaş uçun möljallangan. TTZ100K10, TTZ8010, TTZ6010 rusumli T.lar universalçopiq T.lari bölib, turli xil qişloq xöjaligi. işlarini bajarişga möljallangan; ularga örnatma uskunalar, tirkama mexanizmlar va b. iş qurollari tirkalişi mumkin.

    Q.: Dizel

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТРАКТОР (инг. tractor, лот. traho — тортаман, ташийман) — двигатель ёрдамида харакатланувчи ғилдиракли ёки гусеницали (занжирли) ўзиюрар машина. Т. қурилиш, қишлоқ хўжалиги. ишлари ва б. ишларни бажариш, тиркама, ўрнатма ва ярим ўрнатма жиҳозларни тортиш ва ҳаракатлантириш, муқим (стационар) машиналарни ишга тушириш учун мўлжалланган.

    Буғ машинаси ўрнатилган биринчи гилдиракли Т. 1830 й.да Англия ва Францияда пайдо бўлган, транспорт ва ҳарбий ишда ишлатилган. 1890 й.да АҚШ да қишлоқ хўжалиги. ишларида қўлланилган. Гусеницали Т.ни Россияда Д. А. Загряжский (1837) ва А. П. КостиковАлмазовлар (1889) ихтиро қилишган. 1988 й.да рус механиги Ф.А. Блинов буғ машинаси ўрнатилган гусеницали Т. ясаб синовдан ўтказган. 1895 й.да рус ихтирочиси Я. В. Мамин ички ёнув двигатели ўрнатилган ўзиюрар гилдиракли арава ихтиро қилган. АҚШдаги «Харт-Парр» (HartParr) фирмаси 1901 й.дан бошлаб ички ёнув двигатели ўрнатилган ғилдиракли Т. ишлаб чикара бошлади. 1912 й.дан АҚШда, кейинчалик Германия ва б. мамлакатларда гусеницапи Т. ишлаб чиқарила бошланди. Ўзбекистонда 1967 й. Тошкент трактор здида пахтага модификация қилинган ғилдиракли Т. лар ишлаб чикарила бошлади.

    Юриш қисмининг типига қараб, қишлоқ хўжалиги. ва саноатда ишлатиладитан Т.лар фарқланади. Т.ни яратиш ва ишлаб чиқариш. типаж (намуна) тизими бўйича амалга оширилади. Стандартга мувофиқ, типаж тизими қуйидаги тортиш синфлари (моделлари)га булинган: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6; 8; 10; 15; 25; 35; 50. Бундан 0,2—8 гача тортиш синфдаги Т.лар, асосан, қишлоқ хўжалиги. да қолганлари саноатда ишлатилади. Улар орасида аниқ фарқ қилинмайди, чунки саноат Т.ларининг айримлари қишлоқ хўжалиги. Т.лари асосида ишлаб чиқарилади. Қ.х. Т.ларининг ўзига хос хусусияти шундаки, улар қишлоқ хўжалиги.даги технологик жараёнларнинг агротехник талабларига мое бўлади; саноат Т.ларининг ўзига хос хусусияти экинларни суғориш ва ботқоқликларни қуритиш ҳамда йўллар қуриш ва б. ишларида ишлатиладиган махсус жиҳозлар (бульдозер, трелёв ўрнатиладиган ва б.) нинг мавжудлиги ҳисобланади.

    Гусеницали Т.нинг юриш қисми ўрмаловчи гусеница (занжир) билан жиқозланган. Гусеницаларнинг таянч сирти катта, тупроққа солиштирма босими кам, тупроқ билан яхши тишлашади. Шу туфайли тортиш кучи катта, кам шатаксирайди, ўтиш қийин жойларда юра олади. Бироқ ғилдиракли Т.га нисбатан манёврчанлиги ҳамда турғунлиги паст бўлади. Ғилдиракли Т. манёврчан, универсал, енгил, ишлатиш осон. Унинг йўл тирқиши катта бўлгани учун экинларга зарар етказмай юра олади. Экин қатор ораларига қараб бир ўқдаги ғилдираклар орасини ўзгартириш мумкин. Тўрт ғилдиракли Т.ларда 2 та ёки 4 та ғилдирак етакчи, уч ғилдиракларда 2 та ғилдирак етакчи бўлиши мумкин.

    Қ.х. Т.лари умумий ишларга мўлжалланган (тупроққа ёппасига ишлов бериш, экиш ва б. учун), универсал чопиқ (эгатлар орасига ишлов бериш учун); махсус (боғполиз, токзор ва б. учун) хилларга бўлинади. Умумий ишларга мўлжалланган Т. ер ҳайдаш, экин экиш, ёппасига культивация қилиш, йиғимтерим ва б. оғир ишларда қўлланилади. Двигатели кучли, тортиш кучи катта, йўл тирқиши кичик бўлади. Универсалчопиқ Т., асосан, чопиқ қилиш ва ҳосилни йиғишда ишлатилади. Тортиш кучи умумий ишларга мўлжалланган Т.ларникидан кичик, йўл тирқиши анча катта бўлади. Узатмалар сони кўп, ғилдираклар орасини қатор ораларининг кенглигига мослаб ўзгартириш мумкин. Махсус Т. универсалчопиқ ёки ҳайдов Т.лари асосида яратилади ва, асосан, юриш қисмининг тузилиши билан фаркланади. Мас., пахтачиликка мослаштирилган ТТЗ60.11 ёки ТТЗ80.11 типидаги Т.ларда битта оддинги ва иккита етакчи кетинги ғилдираклар бўлади, кетинги кўприк эса телескопик қилиб ясалади.

    Т. қисмлари: остов (кўтарувчи қисм), двигатель, трансмиссия, юриш кисми, бошқариш механизми, иш ва ёрдамчи жиҳозлар. Дизелли ички ёнув двигатели (қ. Дизель) ўрнатилган Т. кўп тарқалган. Бунда дизель ёнилғисининг иссиқлик энергияси тирсакли вални, ундан бутун машинатрактор агрегатини ҳаракатга келтиради. Трансмиссия двигатели инг механик энергияси (айлантирувчи момент, айланиш частотаси) ни ҳаракатлантиргичлар (енгил ғилдираклар ёки юлдузчалар) га узатади. Трансмиссиянинг асосий элементлари: тишлашиш муфтаси, узатмалар қутиси, асосий ва охирги узатмалар, буриш механизми. Тишлашиш муфтаси ёрдамида двигатель трансмиссиядан ажратилади ва унга охиста уланади. Узатмалар қутиси ҳаракат тезлиги ва тортиш кучининг катталиги ҳамда йўналишини ўзгартиради. Асосий узатма бўйлама валлардан ҳаракатни кўндаланг валларга узатади ҳамда умумий узатиш сонини оширади. Охирги узатма (цилиндрик редукторлар) айланиш частотасини охиригача пасайтиради ва етакчи ғилдираклар ёки юлдузчаларга узатилаётган айлантирувчи моментни оширади, керакли йўл тирқишини ҳосил қилишга ёрдам беради. Т.нинг буриш механизми (ғилдиракли Т.да — дифференциал, гусеницали Т.да — фрикцион муфталар ёки планетар механизмлар) юриш қисмининг етакчи элементларига турли тезликларда айланиш имконини беради; бу эса Т.га эгрибугри йўлларда ҳаракатланишга имкон беради. Юриш қисми айланма ҳаракатни илгариланма ҳаракатга айлантиради, шунингдек, Т.дан тушган юкни тупроққа узатади ва бу билан Т.нинг манёврчанлигини оширади. У йўналтирувчи ғилдираклар ёки занжирни ҳаракатлантиргичлар ва юриш қисмларини Т.нинг остовига бириктирувчи элементлардан иборат. Бошқариш механизми (руль бошқармаси, тормозлар) алоҳида агрегатларни ҳам, бутун Т.ни ҳам бошқаришни таъминлайди. Замонавий Т. ҳайдовчининг меҳнатини енгиллаштириш учун гидравлик, пневматик ва механик кучайтиргичлар билан жиҳозланган; шунингдек, иш ўрнида керакли санитариягигиена шароитлари яратилган. Иш жиҳозларига тиркаш қурилмалари, ўрнатма тизимлар, қувват олиш вали, ҳаракатлантириш шкиви, ҳаракат тезликларини камайтириш учун секинлаштиргич, дифференциални блокировкалаш тизими, ёритиш тизими ва сигнализация, етакчи ғилдиракларни вазминлаштиргич, текширишўлчаш аппаратлари ва б. киради. Т.нинг конструкциялари материаллар ҳажмини камайтириш, двигателнинг қуввати ва иш тезлигини ошириш, Т.нинг тортиш сифатини, шунингдек, механизаторларнинг санитариягигиена шароитларини яхшилаш бўйича такомиллаштирилмоқда.

    Тошкент трактор здида қисмлар комплекти Хитойдан келтириб йитиладиган қуввати 30 о.к.га тенг бўлган двигатель ўрнатилган BY30402 ва BY300 русумли, қуввати 80 о.к.га тенг бўлган двигатель (Белоруссиядан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗ8010 ва ТТЗ8011 русумли, қуввати 60 о.к.га тенг бўлган двигатель (Владимир ш.дан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗ6010 ва ТТЗ6011 русумли, қуввати 100 о.к.га тенг бўлган двигатель («Каменс» фирмасидан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗЮОК10 ва ТТЗЮОК11 русумли Т.лар ишлаб чиқарилмоқда. BY300 ва BY3042 русумли Т. деҳқон ва фермер хўжаликлари учун мўлжалланган бўлиб, улар «Ўзқишлоқхўжаликмашхолдинг» компаниясида ишлаб чиқариладиган ПН230 плуги, MO’S0,18 минерал ўғит сочгичи, ППО2 сабзавот уруғларини сепгич, FYC02 фронталюклагич, НО2,1 мелиоратив қуроллар, Р 0.1 В ротацион мотига, БЗТХ.ОООСБ тишли бороналар агрегатланиши мумкин. ТТЗ100К11, ТТЗ8011, ТТЗ6011 русумли Т.лар пахтачилик Т.лари бўлиб, қатор оралари кенг майдонларда ғўзага ишлов бериш ва пахтани териб олиш ишларини комплекс механизациялаштиришда ўрнатма, ярим ўрнатма, тиркама машиналар ва иш қуроллари билан агрегатлаш учун мўлжалланган. ТТЗ100К10, ТТЗ8010, ТТЗ6010 русумли Т.лар универсалчопиқ Т.лари бўлиб, турли хил қишлоқ хўжалиги. ишларини бажаришга мўлжалланган; уларга ўрнатма ускуналар, тиркама механизмлар ва б. иш қуроллари тиркалиши мумкин.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.