Traktor

Traktor (inglizça tractor, lotinça traho — «tortaman, taşiyman») — dvigatel bilan harakatlanadigan ğildirakli yoki gusenitsali (zanjirli) öziyurar maşina. ÖzME'ga köra, u qişloq xöjaligi, quriliş va boşqa sohalarda tirkama, örnatma va yarim örnatma qurollarni tortiş, ularni işga tuşiriş hamda bir joyda turgan (statsionar) maşinalarni harakatga keltiriş uçun qöllanadi. Inglizça Vikipediya traktorni past tezlikda katta tortiş kuçi beradigan maşina deb ta'riflaydi; bu söz «yuk tortadigan dvigatel» ma'nosida ilk bor 1896-yilda qayd etilgan.12

Dastlabki «traktorlar» buğ maşinalari bölgan. ÖzME'ga köra, buğ dvigatelli ğildirakli traktorlar 1830-yillarda Angliya va Fransiyada paydo bölib, transport va harbiy işda qöllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Britaniyada 1859-yilda Tomas Eveling ğildirakli buğ dvigatelini öziyurar qilgan; dastlabki buğ traktorlari dalaning ikki çetiga qöyilib, plugni tros orqali u yoqdan-bu yoqqa tortgan.

Zanjirli yuriş qismi ğoyasi Rossiyada ham işlab çiqilgan. ÖzME'ga köra, gusenitsali harakat vositasini 1837-yilda D. A. Zagryajskiy, keyinroq A. P. Kostikov-Almazov ixtiro qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Zagryajskiy 1837-yilda «harakatlanuvçi izli ekipaj»ga imtiyoz olgan. ÖzME Fyodor Blinovni ham buğ dvigatelli gusenitsali traktor yasagan mexanik sifatida tilga oladi, biroq Rusça Vikipediya bu ma'lumotni işonçli hujjatlar bilan tasdiqlanmagan rivoyat deb hisoblaydi.

Içki yonuv dvigatelining paydo bölişi traktorni yengilroq va qulayroq qildi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1892-yilda Jon Froylix AQŞning Ayova ştatida benzinli traktor yasagan. Amerika Qöşma Ştatlaridagi «Hart-Parr» firmasi esa 1901-yildan, ÖzME ma'lumotiga köra, içki yonuv dvigatelli ğildirakli traktorlarni seriyalab çiqara boşlagan. 1917-yilda Genri Ford arzon va ommaviy «Fordson» traktorini çiqargan; 1920-yillarga kelib benzinli traktorlar odatiy holga aylangan. 1926-yilda Garri Ferguson uç nuqtali osma tizimiga patent sörab ariza bergan — bu qurilma qurollarni gidravlika yordamida kötariş va tuşiriş imkonini berib, dunyo böylab keng tarqalgan. Gusenitsali traktorlar ÖzME'ga köra 1912-yildan AQŞda, keyin Germaniya va boşqa mamlakatlarda işlab çiqarila boşlangan.

ÖzME traktorlarni yuriş qismiga köra ğildirakli va gusenitsali turlarga ajratadi. Gusenitsali traktorning tayanç yuzasi katta, tuproqqa bosimi kam, tuproq bilan yaxşi tişlaşadi; şu bois tortiş kuçi katta, kam sirpanadi va ötiş qiyin joylarda ham yura oladi, lekin burilişi va turğunligi pastroq. Ğildirakli traktor esa yengil, epçil va universal; yerdan balandligi katta bölgani uçun ekin qatorlari orasidan ekinlarga zarar yetkazmay öta oladi.

Vazifasiga köra qişloq xöjaligi va sanoat traktorlari farqlanadi. ÖzME'ga köra, qişloq xöjaligi traktorlari umumiy işlar (yer haydaş, ekiş, kultivatsiya, yiğim-terim), universal-çopiq (qator oralariga işlov beriş) va maxsus (boğ, tokzor, poliz uçun) xillarga bölinadi. Sanoat traktorlari buldozer kabi maxsus jihozlar bilan quriliş, melioratsiya va yöl qurilişida işlatiladi. Tortiş kuçiga köra traktorlar 0,2 dan 50 gaça bölgan tortiş sinflariga ajratiladi.

Traktor ostov, dvigatel, transmissiya, yuriş qismi, boşqariş mexanizmi hamda iş va yordamçi jihozlardan iborat. Köpçilik traktorlarda dizel dvigateli örnatiladi. Transmissiya — tişlaşiş muftasi, uzatmalar qutisi, asosiy va oxirgi uzatmalar, buriş mexanizmi — dvigatel kuçini ğildirak yoki yulduzçalarga uzatadi, tezlik va tortiş kuçini özgartiradi. Iş jihozlari qatoriga tirkaş va osma qurilmalar, quvvat oliş vali, yoritiş va signal tizimlari kiradi.

ÖzME'ga köra, Toşkent traktor zavodida 1967-yildan paxtaçilikka moslaştirilgan ğildirakli traktorlar işlab çiqarila boşlagan. Paxtaçilik traktorlarida odatda bitta oldingi va ikkita yetakçi orqa ğildirak böladi, bu ularga ğöza qatorlari orasida yuriş imkonini beradi. Mustaqillik yillarida zavod TTZ rusumidagi turli quvvatli traktorlarni, şuningdek, fermer xöjaliklari uçun kiçik traktorlarni işlab çiqargan.