Transformator

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 633–634-b. — ziyouz.com

Transformator (lot. transformo — özgartiraman) — texnikada — energiya yoki obyektlarning biron bir muhim xossasi (mas., tok kuçi, kuçlaniş va b.)ni özgartiriş uçun möljallangan qurilma. Elektr T., gidrotransformator, fototransformator, ÖYUÇ (öta yuqori çastota) T.i va b. xillargabölinadi. Elektr T. özgaruvçan tok kuçlanişini özgartiriş (kuçaytiriş yoki pasaytiriş) uçun möljallanadi. Uning işi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslanadi. U bitta birlamçi çulgam, bitta yoki bir neça köp ikkilamçi çulğam va asosan berk tipdagi ferromagnit özak (magnit ötkazgiç) dan iborat. Barça çulğamlar ferromagnit özakka öraladi va bir-biriga induktiv boğlangan böladi. Birlamçi çulgam uçlari (T. kirişi) özgaruvçan tok kuçlaniş manbaiga, ikkilamçi çulgam (yoki çulğamlar) uçlari (T. çiqişi) iste'molçilarga ulanadi. Elektr T.ni birinçi marta P. N. Yabloçkov 1876 y. elektr yoritiş tarmogida işlatgan. M. O. DolivoDobrovolskiy 1890 y. uç fazali elektr T.ni yaratgan. Keyinçalik boşqa olim va ixtiroçilar T. ni takomillaştiriş, quvvati va f.i.k.ni oşiriş, izolyatsiyani yaxşilaş, ixçamlaştiriş va b.ga doyr işlar olib borişgan.

Elektr T.ning eng keng tarqalgan turi kuç T.laridir. Ular elektr uzatiş liniyalari (EUL)ga örnatiladi. Bunday T.lar elektr styalarning generatorlari işlab çiqargan tok kuçlanişini 10— 15 kV dan 220—750 kV gaça kuçaytirib beradi. T.larning çulğamlari misdan, magnit ötkazgiçlari sovuklayin prokatlab işlab çiqarilgan elektrotexnika pölatidan tayyorlanadi. Elektr T.ning quruq va moyli turlari bor. Quruq T. havoda moysiz sovitiladi. Moyli T.ning magnit ötkazgiçi va çulğamlari mineral moy töldirilgan bakka joylaştiriladi. Moy izolyatsiya va sovituvçi vazifasini ötaydi.

Kuç T.laridan taşqari ölçaş T.i, kuçlaniş T.i, tok T.i, impulyeli T., radioçastotali T. kabi T.lar ham mavjud.

Özgaruvçan tok tarmoğida kuçlanişni kuçaytiriş yoki pasaytiriş hamda elektr energiyani iste'molçilarga taqsimlaş uçun möljallangan majmua kiçik T. styasi (podstansiyasi) deb ataladi. Unda kuç T. i, taqsimlaş qurilmalari, avtomatik boşqariş va himoya qurilmasi, qöşimça inşootlar böladi. Yuqori quvvatli ba'zi pasaytiriş T. podstansiyalarida kuçli, lab.da uyrözğorda ixçam avtotransformatorlar işlatiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРАНСФОРМАТОР (лот. transformo — ўзгартираман) — техникада — энергия ёки объектларнинг бирон бир муҳим хоссаси (мас., ток кучи, кучланиш ва б.)ни ўзгартириш учун мўлжалланган қурилма. Электр Т., гидротрансформатор, фототрансформатор, ЎЮЧ (ўта юқори частота) Т.и ва б. хилларгабўлинади. Электр Т. ўзгарувчан ток кучланишини ўзгартириш (кучайтириш ёки пасайтириш) учун мўлжалланади. Унинг иши электромагнит индукция ҳодисасига асосланади. У битта бирламчи чулгам, битта ёки бир неча кўп иккиламчи чулғам ва асосан берк типдаги ферромагнит ўзак (магнит ўтказгич) дан иборат. Барча чулғамлар ферромагнит ўзакка ўралади ва бир-бирига индуктив боғланган бўлади. Бирламчи чулгам учлари (Т. кириши) ўзгарувчан ток кучланиш манбаига, иккиламчи чулгам (ёки чулғамлар) учлари (Т. чиқиши) истеъмолчиларга уланади. Электр Т.ни биринчи марта П. Н. Яблочков 1876 й. электр ёритиш тармогида ишлатган. М. О. ДоливоДобровольский 1890 й. уч фазали электр Т.ни яратган. Кейинчалик бошқа олим ва ихтирочилар Т. ни такомиллаштириш, қуввати ва ф.и.к.ни ошириш, изоляцияни яхшилаш, ихчамлаштириш ва б.га дойр ишлар олиб боришган.

Электр Т.нинг энг кенг тарқалган тури куч Т.ларидир. Улар электр узатиш линиялари (ЭУЛ)га ўрнатилади. Бундай Т.лар электр стяларнинг генераторлари ишлаб чиқарган ток кучланишини 10— 15 кВ дан 220—750 кВ гача кучайтириб беради. Т.ларнинг чулғамлари мисдан, магнит ўтказгичлари совуклайин прокатлаб ишлаб чиқарилган электротехника пўлатидан тайёрланади. Электр Т.нинг қуруқ ва мойли турлари бор. Қуруқ Т. ҳавода мойсиз совитилади. Мойли Т.нинг магнит ўтказгичи ва чулғамлари минерал мой тўлдирилган бакка жойлаштирилади. Мой изоляция ва совитувчи вазифасини ўтайди.

Куч Т.ларидан ташқари ўлчаш Т.и, кучланиш Т.и, ток Т.и, импульели Т., радиочастотали Т. каби Т.лар ҳам мавжуд.

Ўзгарувчан ток тармоғида кучланишни кучайтириш ёки пасайтириш ҳамда электр энергияни истеъмолчиларга тақсимлаш учун мўлжалланган мажмуа кичик Т. стяси (подстанцияси) деб аталади. Унда куч Т. и, тақсимлаш қурилмалари, автоматик бошқариш ва ҳимоя қурилмаси, қўшимча иншоотлар бўлади. Юқори қувватли баъзи пасайтириш Т. подстанцияларида кучли, лаб.да уйрўзғорда ихчам автотрансформаторлар ишлатилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.