Transformator

Transformator (lotinça «transformo» — özgartiraman) — texnikada energiyaning yoki boşqa obyektning muayyan xossasini, masalan, tok kuçi yoki kuçlanişini özgartirişga möljallangan qurilma. ÖzME'ga köra, elektr transformatori, gidrotransformator, fototransformator, öta yuqori çastota transformatori kabi xillari bor, biroq kundalik va texnik nutqda bu söz deyarli har doim elektr transformatorini bildiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, elektr transformatori elektr energiyasini bir zanjirdan boşqasiga, ular örtasida bevosita metall ulaniş bölmagan holda, elektromagnit induksiya orqali uzatadigan passiv qurilma.1

Transformatorning işi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslanadi: birlamçi çulğamdan ötayotgan özgaruvçan tok özakda özgaruvçan magnit oqimini hosil qiladi, bu oqim esa ikkilamçi çulğamda elektr yurituvçi kuç uyğotadi. Şu sababli transformator faqat özgaruvçan tokda işlaydi. ÖzME'ga köra, qurilma bitta birlamçi, bir yoki bir neça ikkilamçi çulğam va odatda berk şakldagi ferromagnit özakdan iborat; birlamçi çulğam tok manbaiga, ikkilamçisi esa iste'molçilarga ulanadi.

Ideal transformatorda çulğamlardagi kuçlanişlar nisbati ulardagi öramlar soni nisbatiga teng, tok kuçlari esa teskari nisbatda böladi. Ikkilamçi çulğamda öramlar köp bölsa, transformator kuçlanişni oşiradi, kam bölsa — pasaytiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, haqiqiy transformatorlarda özakdagi gisterezis va uyurma toklar, çulğamlar qarşiliği hamda magnit oqimining bir qismi tarqalib ketişi tufayli isroflar bor, ammo taqsimlovçi transformatorlarning foydali iş koeffitsiyenti 98–99 foizga yetadi. Uyurma toklarni kamaytiriş uçun özak yupqa elektrotexnik pölat listlardan yiğiladi, yuqori çastotali qurilmalarda ferrit özaklar qöllanadi.

Elektromagnit induksiyani 1831-yilda Maykl Faradey kaşf etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1882-yilda Golar va Gibbs oçiq özakli qurilmani namoyiş qilgan, 1884–1885-yillarda vengriyalik muhandislar Tsipernovski, Blati va Deri berk özakli transformatorni yaratgan, 1886-yilda amerikalik Uilyam Stenli öz konstruksiyasini taklif qilgan. ÖzME'ga köra, elektr yoritiş tarmoğida transformatordan ilk bor 1876-yilda Pavel Yabloçkov foydalangan, 1890-yilda esa Mixail Dolivo-Dobrovolskiy uç fazali transformatorni ixtiro qilgan.

Eng keng tarqalgan turi — kuç transformatorlari. ÖzME'ga köra, ular elektr stansiyalari generatorlari işlab çiqargan 10–15 kV kuçlanişni elektr uzatiş liniyalari uçun 220–750 kV gaça oşiradi, iste'mol joylarida esa kuçlaniş qayta pasaytiriladi. Yuqori kuçlaniş uzoq masofaga uzatişda isroflarni keskin kamaytiradi. Çulğamlar odatda misdan, magnit ötkazgiç esa sovuq holda prokatlangan elektrotexnik pölatdan tayyorlanadi.

Sovitiş usuliga köra quruq (havo bilan sovitiladigan) va moyli transformatorlar farqlanadi. Moyli transformatorda özak va çulğamlar mineral moy töldirilgan bakka joylaştiriladi, moy ham izolyatsiya, ham sovitiş vazifasini bajaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, işçi harorat har 7–10 °C ga oşganda izolyatsiyaning xizmat muddati taxminan ikki baravar qisqaradi.

Kuç transformatorlaridan taşqari ölçaş transformatorlari (tok va kuçlaniş transformatorlari), impuls, radioçastota, ajratuvçi transformatorlar hamda bitta çulğamli avtotransformatorlar mavjud. Ular elektron qurilmalarning quvvat bloklarida, kuçaytirgiçlarda va xavfsizlik uçun zanjirlarni bir-biridan ajratişda qöllanadi. ÖzME'ga köra, kuçlanişni özgartiriş va elektr energiyasini iste'molçilarga taqsimlaş uçun kuç transformatori, taqsimlaş qurilmalari, avtomatika va himoya vositalaridan iborat majmua transformator podstansiyasi deb ataladi.