Travmatologiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 618–619-b. — ziyouz.com

Travmatologiya (yun. travmatos — yara, jarohat, şikastlanganlik va ... logiya) — a'zo va töqimalarning mexanik şikastlanişi, ularning oldini oliş va davolaş yöllarini örganadigan fan. T. xirurgiyaning turli sohalari (neyroxirurgiya, kökrak xirurgiyasi) hamda organizm tayanç va harakat a'zolari (suyak, böğim, muskul, paylar) va teri şikastlari va b. masalalarni uz içiga oladi. T. ortopediya bilan birga mustaqil fan qisoblanadi.

Insoniyat tarixida tibbiyot avvalo jarohatlarni davolaşdan boşlangan, şuning uçun T.ni tibbiyotning barça sohalari içida eng köhnasi deyiş mumkin. Qad. Misr mumiyolari va b. arxeologik topilmalarni örganiş şuni körsatadiki, miloddan bir neça ming yil ilgari yaşagan odamlar singan suyaklarni mahkamlaşning sodda usullarini bilişgan. T.ning ilk ilmiy asoslari Gippokrat asarlarida keltirilgan. Mas., u yelka suyagi çiqişlarini joyiga solişning bir neça usullarini, suyak singanda repozitsiya va immobilizatsiya qiliş yöllarini taklif etgan. Örta asrlarda T.ning rivojlanişi Abu Ali ibn Sino nomi bilan boğliq. Uning «Tib qonunlari» asarida yumşoq töqimalar jarohatlarini, suyak sinişlari va çiqişlarini davolaş haqida batafsil yozilgan. Fransuz olimi Ambruaz Pare ham T.ning şakllanişiga öz hissasini qöşgan. 18—19-a.larda T.ning rivoji Ğarbiy Yevropa vraçlari J. Malgen, G. Dyupyuitren, T. Koxer, L. Beler, G. Kyunçer, rus vraçi N. I. Pirogov nomlari bilan boğliq.

Özbekistonda bu soxa fan sifatida 20-y.lardan rivojlana boşladi. 1926 y.da Örta Osiyo untining tibbiyot ftida suyak sili va ortopediya dotsentlik kursi joriy etilişi, 1930 y.da Fizioterapiya intida ortopediya klinikasi oçilişi, uning 1932 y.da Ortopediya, travmatologiya va suyak sili i.t. institutiga aylantirilişi travmatologiya va ortopediya muammolari ustidagi tadqiqot işlarining rivojlanişiga imkon berdi.

Int uruş davrida yopildi, 1946 y.da Travmatologiya va ortopediya instituti sifatida taşkil etildi.

20-a.da ötgan bir neça uruşlar T.da yangiyangi davolaş usullarining qöllanilişiga, ilmiy-texnik yutuqlar esa jarohatlarni aniqlaş va davolaş uçun yangi apparatlar va materiallarning kaşf etilişiga olib keldi. Intra va ekstramedullyar osteosintez, sterjenli va sixli kompressiondistraksion apparatlarning yaratilişi, stabilfunksional osteosintezning qöllanilişi, texnika yutuklaridan keng foydalaniş zamonaviy T.ning rivojlanişiga asos böddi.

Rentgen nurlarining kaşf etilişi T.ning jadal rivojlanişi uçun turtki böldi, hozirgaça rentgen T.da asosiy tekşiriş usuli hisoblanadi.

Qadimdan jarohatlarni davolaşda tabiblar Şarq tabobati usullaridan foydalanib kelganlar. Uruşdan keyingi yillarda olib borilgan ilmiy işlar, asosan, harbiy jarohatlar va ularning osteomiyelit, soxta böğim, çöltoq kabi asoratlarini davolaş, protezlaş sohalariga taalluqli böldi.

Özbek olimlari tomonidan çöltoqliklarni va jarohatlarni davolaşda suyak plastikasi qiliş (N. M. Şomatov), jarohatlarni davolaşda Şarq tabobati usullarini qöllaş, xususan, mumiyoi asl bilan siniq va yaralarni davolaş (O.Ş.Şokirov), sanoat va q. x. da travmatizm muammolarini örganiş (B. I. Berliner, N. D. Isaboyev), şol kasalligi asoratlarini davolaş (I. X. Eşonxöjayev, N. F. Fayzullayev) yölida i.t.lar olib borildi. Qöloyoqlarning kuyişdan keyingi şakl özgarişlarini teri plastikasi yordamida davolaş (B. M. Mirazimov), bolalar serebral falaji va suyak sinişini (Ö. S. Islombekov), osteomiyelit kasalligini (Ş. Ş. Hamrayev) davolaş böyiça qilingan ilmiy işlar Respublikada T. va ortopediya fanining rivojlanişida katta rol öynadi, hoz. mavjud bölgan barça tibbiyot intlarida T. kafedralari va ixtisoslaştirilgan ilmiyamaliy markazlar faoliyat körsatadi.

Zamonaviy T.ning asosiy vazifasi şikastlangan töqima va organlardagi özgarişlar patogenezini örganiş, jarohatlarni diagnostika qiliş va davolaş usullarini takomillaştiriş, yangidan işlab çiqiş hamda asoratlarning oldini olişdan iborat.

Mirhakim Azizov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРАВМАТОЛОГИЯ (юн. travmatos — яра, жароҳат, шикастланганлик ва ... логия) — аъзо ва тўқималарнинг механик шикастланиши, уларнинг олдини олиш ва даволаш йўлларини ўрганадиган фан. Т. хирургиянинг турли соҳалари (нейрохирургия, кўкрак хирургияси) ҳамда организм таянч ва ҳаракат аъзолари (суяк, бўғим, мускул, пайлар) ва тери шикастлари ва б. масалаларни уз ичига олади. Т. ортопедия билан бирга мустақил фан қисобланади.

Инсоният тарихида тиббиёт аввало жароҳатларни даволашдан бошланган, шунинг учун Т.ни тиббиётнинг барча соҳалари ичида энг кўҳнаси дейиш мумкин. Қад. Миср мумиёлари ва б. археологик топилмаларни ўрганиш шуни кўрсатадики, милоддан бир неча минг йил илгари яшаган одамлар синган суякларни маҳкамлашнинг содда усулларини билишган. Т.нинг илк илмий асослари Гиппократ асарларида келтирилган. Мас., у елка суяги чиқишларини жойига солишнинг бир неча усулларини, суяк синганда репозиция ва иммобилизация қилиш йўлларини таклиф этган. Ўрта асрларда Т.нинг ривожланиши Абу Али ибн Сино номи билан боғлиқ. Унинг «Тиб қонунлари» асарида юмшоқ тўқималар жароҳатларини, суяк синишлари ва чиқишларини даволаш ҳақида батафсил ёзилган. Француз олими Амбруаз Паре ҳам Т.нинг шаклланишига ўз ҳиссасини қўшган. 18—19-а.ларда Т.нинг ривожи Ғарбий Европа врачлари Ж. Мальген, Г. Дюпюитрен, Т. Кохер, Л. Белер, Г. Кюнчер, рус врачи Н. И. Пирогов номлари билан боғлиқ.

Ўзбекистонда бу соха фан сифатида 20-й.лардан ривожлана бошлади. 1926 й.да Ўрта Осиё унтининг тиббиёт фтида суяк сили ва ортопедия доцентлик курси жорий этилиши, 1930 й.да Физиотерапия интида ортопедия клиникаси очилиши, унинг 1932 й.да Ортопедия, травматология ва суяк сили и.т. институтига айлантирилиши травматология ва ортопедия муаммолари устидаги тадқиқот ишларининг ривожланишига имкон берди.

Инт уруш даврида ёпилди, 1946 й.да Травматология ва ортопедия институти сифатида ташкил этилди.

20-а.да ўтган бир неча урушлар Т.да янгиянги даволаш усулларининг қўлланилишига, илмий-техник ютуқлар эса жароҳатларни аниқлаш ва даволаш учун янги аппаратлар ва материалларнинг кашф этилишига олиб келди. Интра ва экстрамедулляр остеосинтез, стерженли ва сихли компрессиондистракцион аппаратларнинг яратилиши, стабилфункционал остеосинтезнинг қўлланилиши, техника ютукларидан кенг фойдаланиш замонавий Т.нинг ривожланишига асос бўдди.

Рентген нурларининг кашф этилиши Т.нинг жадал ривожланиши учун туртки бўлди, ҳозиргача рентген Т.да асосий текшириш усули ҳисобланади.

Қадимдан жароҳатларни даволашда табиблар Шарқ табобати усулларидан фойдаланиб келганлар. Урушдан кейинги йилларда олиб борилган илмий ишлар, асосан, ҳарбий жароҳатлар ва уларнинг остеомиелит, сохта бўғим, чўлтоқ каби асоратларини даволаш, протезлаш соҳаларига тааллуқли бўлди.

Ўзбек олимлари томонидан чўлтоқликларни ва жароҳатларни даволашда суяк пластикаси қилиш (Н. М. Шоматов), жароҳатларни даволашда Шарқ табобати усулларини қўллаш, хусусан, мумиёи асл билан синиқ ва яраларни даволаш (О.Ш.Шокиров), саноат ва қ. х. да травматизм муаммоларини ўрганиш (Б. И. Берлинер, Н. Д. Исабоев), шол касаллиги асоратларини даволаш (И. X. Эшонхўжаев, Н. Ф. Файзуллаев) йўлида и.т.лар олиб борилди. Қўлоёқларнинг куйишдан кейинги шакл ўзгаришларини тери пластикаси ёрдамида даволаш (Б. М. Миразимов), болалар церебрал фалажи ва суяк синишини (Ў. С. Исломбеков), остеомиелит касаллигини (Ш. Ш. Ҳамраев) даволаш бўйича қилинган илмий ишлар Республикада Т. ва ортопедия фанининг ривожланишида катта роль ўйнади, ҳоз. мавжуд бўлган барча тиббиёт интларида Т. кафедралари ва ихтисослаштирилган илмийамалий марказлар фаолият кўрсатади.

Замонавий Т.нинг асосий вазифаси шикастланган тўқима ва органлардаги ўзгаришлар патогенезини ўрганиш, жароҳатларни диагностика қилиш ва даволаш усулларини такомиллаштириш, янгидан ишлаб чиқиш ҳамда асоратларнинг олдини олишдан иборат.

Мирҳаким Азизов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.