Travmatologiya

Travmatologiya (yunonça «travma» — yara, jarohat va «logos» — ta'limot) — inson organizmidagi a'zo va töqimalarning mexanik şikastlanişlarini, ularning oqibatlari, oldini oliş va davolaş usullarini örganadigan tibbiyot sohasi. ÖzME'ga köra, u ortopediya bilan birga mustaqil fan sifatida qaraladi va tayanç-harakat a'zolari — suyak, böğim, muskul va paylar, şuningdek teri şikastlari bilan bir qatorda xirurgiyaning ayrim tarmoqlari (neyroxirurgiya, kökrak xirurgiyasi) masalalarini ham qamrab oladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu ixtisoslik bugungi kunda odatda «travmatologiya va ortopediya» deb yuritiladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, ilgari travmatologiya taşqi ta'sirdan kelib çiqqan barça jarohatlarni qamragan keng soha bölgan; vaqt ötişi bilan içki a'zolar şikastlari xirurgiyaning tegişli bölimlariga ajralib çiqqan. Hozir travmatologiya asosan quyidagi holatlarni örganadi: suyak siniği, böğim çiqişi, töqimalarning silkiniş (lat) natijasidagi faoliyat buzilişi, pay va muskullarning çözilişi hamda yirtilişi, uzoq ezilib qoliş sindromi, lat yeyiş, tirnaliş va yaralar.

Inglizça Vikipediyaga köra, bir qator mamlakatlarda travmatologiya xirurgiyaning bir qismi yoki ortopedik xirurgiyaning tarmoği hisoblanadi va ba'zan «baxtsiz hodisalar xirurgiyasi» deb ham ataladi. Bundan taşqari, ruhiy jarohatlarni örganadigan psixologik travmatologiya ham ajratiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, travmatologiyadagi davolaş usullari ikki guruhga bölinadi. Konservativ usullarga turli boğlamlar va şikastlangan qismni harakatsiz holatga keltiriş (immobilizatsiya) kiradi. Jarrohlik usullari yarani birlamçi va ikkilamçi işlaş hamda suyak bölaklarini metall moslamalar yordamida biriktirişni (osteosintez) öz içiga oladi. ÖzME'ga köra, XX asrdagi uruşlar va texnika taraqqiyoti suyak içiga va ustiga qöyiladigan osteosintez, sterjenli va spitsali kompression-distraksion apparatlar kabi yangi usullarning paydo bölişiga olib kelgan. Rentgen nurlarining kaşf etilişi sohaning jadal rivojlanişiga turtki bergan; rentgen tekşiruvi hozirgaça asosiy taşxis usuli bölib qolmoqda.

ÖzME ta'kidlaşiça, tibbiyot jarohatlarni davolaşdan boşlangani uçun travmatologiyani eng qadimiy tibbiy soha deyiş mumkin. Qadimgi Misr mumiyolari va boşqa topilmalar bir neça ming yil avval odamlar siniq suyaklarni mahkamlaşning sodda usullarini bilganini körsatadi. Gippokrat yelka çiqişini joyiga solişning bir neça usulini, siniqlarni töğrilaş va qimirlamas holatda saqlaş yöllarini bayon etgan. Örta asrlarda soha rivoji Abu Ali ibn Sino nomi bilan boğliq: uning «Tib qonunlari»da yumşoq töqima jarohatlari, siniq va çiqişlarni davolaş batafsil yoritilgan. Keyinçalik Ambruaz Pare, XVIII–XIX asrlarda esa J. Malgen, G. Dyupyuitren, T. Koxer, L. Beler, G. Kyunçer va N. I. Pirogov bu fanga katta hissa qöşgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda travmatologiya ilmiy soha sifatida 1920-yillardan rivojlana boşlagan. 1926-yilda Örta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetida suyak sili va ortopediya kursi oçilgan, 1930-yilda ortopediya klinikasi taşkil etilgan va u 1932-yilda Ortopediya, travmatologiya va suyak sili ilmiy-tadqiqot institutiga aylantirilgan. Uruş yillarida yopilgan institut 1946-yilda Travmatologiya va ortopediya instituti sifatida qayta tuzilgan. Uruşdan keyingi tadqiqotlar asosan harbiy jarohatlar va ularning asoratlarini, protezlaşni örganişga qaratilgan. Özbek olimlari suyak plastikasi, mumiyo bilan siniqlarni davolaş, kuyişdan keyingi deformatsiyalarni teri plastikasi bilan tuzatiş, bolalar serebral falaji va osteomiyelitni davolaş kabi yönalişlarda ilmiy işlar olib borgan. Hozir respublikadagi tibbiyot oliygohlarida travmatologiya kafedralari va ixtisoslaşgan markazlar faoliyat yuritadi.