Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Trinidad va Tobago

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 649–651-b. — ziyouz.com

    Trinidad va Tobago (Trinidad and Tobago), Trinidad va Tobago Respublikasi (Republic Trinidad and Tobago) — Karib dengizidagi Trinidad va Tobago o.larida joylaşgan davlat. Mayd. 5,1 ming km2. Aholisi 1,16 mln. kişi (2002). Poytaxti PortofSpeyn ş. Ma'muriy jihatdan 9 graflik (county)ra bölinadi.

    Davlat tuzumi. T. va T. — respublika, Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1976 y. qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2003 y.dan Maksuell Riçardo). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (senat va vakillar palatasi), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati haqida Trinidad hamda Tobago maqolalariga q.

    Aholisining 60% negr va mulatlar, 37% hindlar, 1% xitoylar, 1%yevropaliklar. Rasmiy til — ingliz tili. Aholining köpçiligi xristian; hindlar hinduizmga ibodat qiladi. Şahar aholisi 71,8%. Yirik şaharlari: PortofSpeyn, SanFernando, Arima.

    Tarixi. Trinidad va Tobago o.larida qadimdan indeyslar yaşab kelgan. 15-a.da orollarga yetib kelgan ispanlar bu yerni mustamlakaga aylantirdi, mahalliy aholining deyarli hammasini qirib taşladi. 1797 y. inglizlar Trinidadni bosib oldi va u 1802 y.dan rasman Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylandi. 1814 y. Tobago ham inglizlar mulkiga aylandi. Şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun Afrikadan qoratanli qullar keltirildi. 1834 y. qulçilik bekor qilingaç, qoratanlilar plantatsiyalarni taşlab ketişdi. Ularning örnini töldiriş uçun Hindiston, Xitoy, Portugaliya va b. mamlakatlardan şartnoma asosida işçilar keltirila boşladi. 1866 y. Trinidadda neft konlari oçilişi tufayli sanoat rivojlana boşladi, işçilar taşkilotlari tuzildi. 1899 y. Tobago ma'muriy jihatdan Trinidadga birlaştirildi. 2-jahon uruşi davri va undan keyin orollarda milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1950 y. T. va T.ga içki özini özi boşqariş huquqi berildi. 1958—62 y.larda mamlakat Buyuk Britaniya tuzgan VestIndiya Federatsiyasi tarkibida böldi. 1962 y. 31 avg.dan T. va T. Hamdöstlik tarkibida mustaqil davlat. 1976 y. 1 avg.da respublika deb e'lon qilindi. T. va T. — 1962 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 31 avg. — Mustakillik kuni (1962).

    Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Xalq milliy harakati, 1956 y. tuzilgan; Kaita quriş uçun milliy ittifoq, 1986 y. asos solingan; Birlaşgan milliy kongress, 1989 y. taşkil etilgan. Milliy kasaba uyuşma markazi, 1991 y. tuzilgan.

    Xöjaligi. T. va T. industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 44%, qişloq xöjaligi. ning uluşi 2,2%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 53%.

    Sanoatida neft qazib çiqariş hamda neftni qayta işlaş iqtisodiyotning asosini taşkil etadi (öz neftidan taşqari Venesuela, Saudiya Arabistoni va b. mamlakatlardan keltirilgan neftni qayta işlab, neft mahsulotlari va kondensat işlab çiqariladi). Tabiiy gaz, asfalt va gips qazib olinadi. Metallurgiya, neft kimyosi, kimyo, farmatsevtika, poligrafiya, sement, oyna, töqimaçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat (şakarqand işlab çiqariş.) korxonalari bor. Pölat va alyuminiy işlab çiqariladi. Yiliga örtaça 4,2 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.

    Qişloq xöjaligi suyet rivojlangan va u mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. Şakarqamiş, kakao, kofe, tamaki, kokos palmasi, banan, sitrus mevalar ekiladi. Asosiy oziq-ovqat ekini — şoli. Krramol, çöçqa, eçki boqiladi. Baliq ovlanadi. Kimmatbaho nav yoğoç tayyorlanadi. Avtomobil yöllari uz. 8,2 ming km. Asosiy dengiz porti — PuentaPyer. Xorijiy turizm rivojlangan. Çetga neft va neft mahsulotlari, qandşakar çiqaradi, çetdan oziq-ovqat, sanoat mollari, xom neft, maşina va uskunalar oladi. AQŞ, Buyuk Britaniya, Karib xavzasi mamlakatlari bilan savdo kiladi. Pul birligi — T. va T. dollari.

    Maorifi, madaniyma'rifiy muassasalari. T. va T.da davlatga qaraşli maktablardan taşqari xususiy maktablar ham bor. Davlat maktablarida öqiş bepul. Darslar ingliz tilida olib boriladi. Zamonaviy ta'lim tizimi 7 y.lik boşlanğiç maktab va 5 y.lik örta maktabdan iborat. Boşlanğiç ta'lim—majburiy. PortofSpeyn yaqinida VestIndiya untining Trinidad bölimi bor. PortofSpeyn va SanFernandoda politexnika intlari oçilgan. Portof-Speynda T. va T. Markaziy va Ommaviy kutubxonasi, VestIndiya unti Trinidad bölimining kutubxonasi, milliy muzey va galereya mavjud.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Yirik gaz.lari: «Trinidad gardian» («Trinidad posboni», kundalik gaz., 1917 y.dan), «Trinidad end Tobago gazett» («Trinidad va Tobago gazetasi», hukumat haftanomasi, 1882 y.dan), «Trinidad end Tobago ekspress» («Trinidad va Tobago şoşilinç xabarlari, kundalik gaz., 1967 y.dan), «Nyusdey» («Kun yangiliklari», kundalik gaz., 1993 y.dan), «Sandi gardian» («Yakşanba posboni», haftanoma, 1917 y.dan). Milliy agentligi yöq. Radioeşittiriş 1947 y. dan («Neşnl brodkasting netuork limited» hukumat mahkamasi, 1957 y. taşkil etilgan), telekörsatuv 1962 y.dan («Trinidad end Tobago televiji kompani limited» tijorat xizmati, 1962 y. taşkil etilgan) olib boriladi.

    Adabiyoti. Trinidad indeyslarining folklori hozirgaça deyarli saklanib krlmagan. Negrlarning bu yerda töqigan va ijtimoiy mazmun bilan sugorilgan «kalipso» qöşiklari xalq oğzaki ijodining namunalaridir. Zamonaviy adabiyot ingliz tilida vujudga keldi. 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakatining kuçayişi adabiyotning kamol topişiga samarali ta'sir qildi. R.de Buassyer va S. Selvonning ijtimoiy mavzudagi romanlari dastlabki salmokli asarlardir. Taniqli yozuvçi V. S. Neypolning «Elvirdagi saylov» (1958), «Taklidçilar» (1967), «Mister Bisvasga atalgan uy» (1961), «Partizanlar» (1975), «Dare özani» (1979) kabi romanlarida VestIndiyadagi voqelikni zaharxanda bilan tanqid qiladi. Mustaqillik yillarida I. Xan, M. Entoni, E. Lavles kabi iste'dodli adiblar adabiyotga kirib keldi. G. Telemak, E. Rouç, D. Uolkott (1970-y.lardan nazmda ijod qilgan) kabi şoirlar maşhur. D. Uolkott, E. Xill, E. Jon esa dramaturgiyani rivojlantirdilar.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. Mustamlaka davri me'moriy yodgorliklaridan Tobago o.da yevropaliklar qurgan Jeyms qal'asi (1666) xarobasi saklanib qolgan. 19-a. boşlaridan klassitsizm va qorişiq me'morlik uslubidagi jamoat binolari, xos uylar, çerkovlar kurildi (PortofSpeyndagi Yepiskop saroyi, Oll Sents sobori va b.). 20-a. ning 20-y. larida hind va musulmon ibodatxonalari (SentJofer ş.dagi masjid) barpo etiddi. Şaharlarda pastqam yoğoç uylar köp uçraydi. Tasviriy san'at 19-a. ning 2yarmidan rivojlana boşladi. 20-a. ning tanikdi rassomlari orasida J. M. Kazabon, A. Kodalo, M. Uayk, J. Farrel, J. Kramvell, K. Çanglar bor. Kad. xalq hunarmandçiligida Aravak indeyslarining keramika, gazmol, bezak buyumlari saklangan, an'anaviy karnaval bayramlariga liboslar tayyorlaş odati davom etib keladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТРИНИДАД ВА ТОБАГО (Trinidad and Tobago), Тринидад ва Тобаго Республикаси (Republic Trinidad and Tobago) — Кариб денгизидаги Тринидад ва Тобаго о.ларида жойлашган давлат. Майд. 5,1 минг км2. Аҳолиси 1,16 млн. киши (2002). Пойтахти ПортофСпейн ш. Маъмурий жиҳатдан 9 графлик (county)ra бўлинади.

    Давлат тузуми. Т. ва Т. — республика, Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1976 й. қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2003 й.дан Максуэлл Ричардо). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (сенат ва вакиллар палатаси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

    Табиати ҳақида Тринидад ҳамда Тобаго мақолаларига қ.

    Аҳолисининг 60% негр ва мулатлар, 37% ҳиндлар, 1% хитойлар, 1%европаликлар. Расмий тил — инглиз тили. Аҳолининг кўпчилиги христиан; ҳиндлар ҳиндуизмга ибодат қилади. Шаҳар аҳолиси 71,8%. Йирик шаҳарлари: ПортофСпейн, СанФернандо, Арима.

    Тарихи. Тринидад ва Тобаго о.ларида қадимдан индейслар яшаб келган. 15-а.да оролларга етиб келган испанлар бу ерни мустамлакага айлантирди, маҳаллий аҳолининг деярли ҳаммасини қириб ташлади. 1797 й. инглизлар Тринидадни босиб олди ва у 1802 й.дан расман Буюк Британия мустамлакасига айланди. 1814 й. Тобаго ҳам инглизлар мулкига айланди. Шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун Африкадан қоратанли қуллар келтирилди. 1834 й. қулчилик бекор қилингач, қоратанлилар плантацияларни ташлаб кетишди. Уларнинг ўрнини тўлдириш учун Ҳиндистон, Хитой, Португалия ва б. мамлакатлардан шартнома асосида ишчилар келтирила бошлади. 1866 й. Тринидадда нефть конлари очилиши туфайли саноат ривожлана бошлади, ишчилар ташкилотлари тузилди. 1899 й. Тобаго маъмурий жиҳатдан Тринидадга бирлаштирилди. 2-жаҳон уруши даври ва ундан кейин оролларда миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1950 й. Т. ва Т.га ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи берилди. 1958—62 й.ларда мамлакат Буюк Британия тузган ВестИндия Федерацияси таркибида бўлди. 1962 й. 31 авг.дан Т. ва Т. Ҳамдўстлик таркибида мустақил давлат. 1976 й. 1 авг.да республика деб эълон қилинди. Т. ва Т. — 1962 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 31 авг. — Мустакиллик куни (1962).

    Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Халқ миллий ҳаракати, 1956 й. тузилган; Каита қуриш учун миллий иттифоқ, 1986 й. асос солинган; Бирлашган миллий конгресс, 1989 й. ташкил этилган. Миллий касаба уюшма маркази, 1991 й. тузилган.

    Хўжалиги. Т. ва Т. индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 44%, қишлоқ хўжалиги. нинг улуши 2,2%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 53%.

    Саноатида нефть қазиб чиқариш ҳамда нефтни қайта ишлаш иқтисодиётнинг асосини ташкил этади (ўз нефтидан ташқари Венесуэла, Саудия Арабистони ва б. мамлакатлардан келтирилган нефтни қайта ишлаб, нефть маҳсулотлари ва конденсат ишлаб чиқарилади). Табиий газ, асфальт ва гипс қазиб олинади. Металлургия, нефть кимёси, кимё, фармацевтика, полиграфия, цемент, ойна, тўқимачилик, тикувчилик, озиқ-овқат (шакарқанд ишлаб чиқариш.) корхоналари бор. Пўлат ва алюминий ишлаб чиқарилади. Йилига ўртача 4,2 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.

    Қишлоқ хўжалиги сует ривожланган ва у мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. Шакарқамиш, какао, кофе, тамаки, кокос пальмаси, банан, цитрус мевалар экилади. Асосий озиқ-овқат экини — шоли. Кррамол, чўчқа, эчки боқилади. Балиқ овланади. Кимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Автомобиль йўллари уз. 8,2 минг км. Асосий денгиз порти — ПуэнтаПьер. Хорижий туризм ривожланган. Четга нефть ва нефть маҳсулотлари, қандшакар чиқаради, четдан озиқ-овқат, саноат моллари, хом нефть, машина ва ускуналар олади. АҚШ, Буюк Британия, Кариб хавзаси мамлакатлари билан савдо килади. Пул бирлиги — Т. ва Т. доллари.

    Маорифи, маданиймаърифий муассасалари. Т. ва Т.да давлатга қарашли мактаблардан ташқари хусусий мактаблар ҳам бор. Давлат мактабларида ўқиш бепул. Дарслар инглиз тилида олиб борилади. Замонавий таълим тизими 7 й.лик бошланғич мактаб ва 5 й.лик ўрта мактабдан иборат. Бошланғич таълим—мажбурий. ПортофСпейн яқинида ВестИндия унтининг Тринидад бўлими бор. ПортофСпейн ва СанФернандода политехника интлари очилган. Портоф-Спейнда Т. ва Т. Марказий ва Оммавий кутубхонаси, ВестИндия унти Тринидад бўлимининг кутубхонаси, миллий музей ва галерея мавжуд.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Йирик газ.лари: «Тринидад гардиан» («Тринидад посбони», кундалик газ., 1917 й.дан), «Тринидад энд Тобаго газетт» («Тринидад ва Тобаго газетаси», ҳукумат ҳафтаномаси, 1882 й.дан), «Тринидад энд Тобаго экспресс» («Тринидад ва Тобаго шошилинч хабарлари, кундалик газ., 1967 й.дан), «Ньюсдей» («Кун янгиликлари», кундалик газ., 1993 й.дан), «Санди гардиан» («Якшанба посбони», ҳафтанома, 1917 й.дан). Миллий агентлиги йўқ. Радиоэшиттириш 1947 й. дан («Нэшнл бродкастинг нетуорк лимитед» ҳукумат маҳкамаси, 1957 й. ташкил этилган), телекўрсатув 1962 й.дан («Тринидад энд Тобаго телевижи компани лимитед» тижорат хизмати, 1962 й. ташкил этилган) олиб борилади.

    Адабиёти. Тринидад индейсларининг фольклори ҳозиргача деярли сакланиб крлмаган. Негрларнинг бу ерда тўқиган ва ижтимоий мазмун билан сугорилган «калипсо» қўшиклари халқ оғзаки ижодининг намуналаридир. Замонавий адабиёт инглиз тилида вужудга келди. 2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши адабиётнинг камол топишига самарали таъсир қилди. Р.де Буассьер ва С. Селвоннинг ижтимоий мавзудаги романлари дастлабки салмокли асарлардир. Таниқли ёзувчи В. С. Нейполнинг «Эльвирдаги сайлов» (1958), «Таклидчилар» (1967), «Мистер Бисвасга аталган уй» (1961), «Партизанлар» (1975), «Даре ўзани» (1979) каби романларида ВестИндиядаги воқеликни заҳарханда билан танқид қилади. Мустақиллик йилларида И. Хан, М. Энтони, Э. Лавлес каби истеъдодли адиблар адабиётга кириб келди. Г. Телемак, Э. Роуч, Д. Уолкотт (1970-й.лардан назмда ижод қилган) каби шоирлар машҳур. Д. Уолкотт, Э. Хилл, Э. Жон эса драматургияни ривожлантирдилар.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. Мустамлака даври меъморий ёдгорликларидан Тобаго о.да европаликлар қурган Жеймс қалъаси (1666) харобаси сакланиб қолган. 19-а. бошларидан классицизм ва қоришиқ меъморлик услубидаги жамоат бинолари, хос уйлар, черковлар курилди (ПортофСпейндаги Епископ саройи, Олл Сентс собори ва б.). 20-а. нинг 20-й. ларида ҳинд ва мусулмон ибодатхоналари (СентЖофер ш.даги масжид) барпо этидди. Шаҳарларда пастқам ёғоч уйлар кўп учрайди. Тасвирий санъат 19-а. нинг 2ярмидан ривожлана бошлади. 20-а. нинг таникди рассомлари орасида Ж. М. Казабон, А. Кодальо, М. Уайк, Ж. Фаррел, Ж. Крамвелл, К. Чанглар бор. Кад. халқ ҳунармандчилигида Аравак индейсларининг керамика, газмол, безак буюмлари сакланган, анъанавий карнавал байрамларига либослар тайёрлаш одати давом этиб келади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.