Trinidad va Tobago

Trinidad va Tobago (rasmiy nomi — Trinidad va Tobago Respublikasi) — Karib dengizining janubiy qismida, Venesuela sohiliga yaqin joylaşgan orol davlat. U Trinidad va Tobago nomli ikki yirik orol hamda köplab mayda orollardan iborat; poytaxti — Port-of-Speyn.

Orollarda qadimdan mahalliy xalqlar yaşagan. Inglizça Vikipediyada Trinidadning eng qadimgi ma'lum manzilgohi Banvari-Treys (taxminan miloddan avvalgi 5000-yil) deb körsatilgan. Xristofor Kolumb Trinidadni 1498-yilda uçinçi sayohati çoğida körgan; orol ispan mustamlakasiga aylandi. Mahalliy aholi ispan istilosi, qullar ovlanişi va kasalliklar tufayli deyarli qirilib ketgan. Tobagoni 17-asrda gollandlar, inglizlar, kurlandiyaliklar va fransuzlar egallaşga urindi; orol bir neça bor qöldan-qölga ötdi.

1797-yilda inglizlar Trinidadni bosib oldi, 1802-yilgi Amyen şartnomasi bilan u Buyuk Britaniya mulki sifatida rasmiylaştirildi. Şakarqamiş plantatsiyalarida Afrikadan keltirilgan qullar işlatildi. Qulçilik bekor qilingaç (1833 yoki 1834-yil), ularning örniga Hindiston, Xitoy, Portugaliya va boşqa mamlakatlardan şartnoma asosida işçilar keltirildi. 1866-yilda Trinidadda neft konlari oçilib, sanoat rivojlana boşladi. 1950-yilda içki özini özi boşqariş huquqi berildi, 1958–1962-yillarda mamlakat Vest-Indiya Federatsiyasi tarkibida böldi. 1962-yil 31-avgustda mustaqillikka erişildi (bu sana milliy bayram — Mustaqillik kuni), 1976-yil 1-avgustda respublika e'lon qilindi. Mamlakat 1962-yildan BMT a'zosi.

Maydoni 5128 km² bölib, şundan 4768 km² (93%) Trinidadga, taxminan 300 km² Tobagoga töğri keladi. Tobago Trinidaddan 30 km şimoli-şarqda joylaşgan. Trinidad ilgari Janubiy Amerikaning bir qismi bölgan, Tobago esa vulqon kelib çiqişiga ega. Trinidadning eng baland nuqtasi — Aripo toği (940 m). Iqlimi tropik; yomğir mavsumi iyundan dekabrgaça, quruq mavsum yanvardan maygaça davom etadi. Orollar tropik siklonlar hududidan janubda joylaşgani uçun böronlar kam uçraydi. Qizil ibis mamlakatning milliy quşi hisoblanadi.

Trinidad va Tobago — parlament respublikasi, Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1976-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident; uning vakolatlari çeklangan, amalda davlatni boş vazir boşqaradi. Parlament ikki palatali: vakillar palatasi va senat (31 a'zo). Rus tilidagi Vikipediyada prezident Paula-Mey Uiks, boş vazir Styuart Riçard Yang (2025-yil martdan) deb körsatilgan; özbekça Vikipediyada 2003-yildan prezident Maksuell Riçards deyilgan. Ma'muriy jihatdan 9 grafliqqa bölinadi.

Iqtisodiyotning asosi — neft va gaz sanoati. Özbekça Vikipediyaga köra, YaIMda sanoat uluşi 44%, qişloq xöjaligi 2,2%, xizmat körsatiş 53%. Neft qayta işlanadi, tabiiy gaz, asfalt va gips qazib olinadi, pölat va alyuminiy işlab çiqariladi. Şakarqamiş, kakao, kofe, şoli va boşqa ekinlar yetiştiriladi, biroq qişloq xöjaligi oziq-ovqatga bölgan ehtiyojni qondirmaydi. Çetga neft mahsulotlari va şakar çiqariladi. Asosiy savdo hamkorlari — AQSH, Buyuk Britaniya va Karib xavzasi mamlakatlari. Pul birligi — Trinidad va Tobago dollari.

Rasmiy til — ingliz tili; hindlar orasida bxojpuri tili ham keng tarqalgan. Mamlakat afrikalik va hind-karib madaniyatlari bilan tanilgan: Trinidad karnavali, Hosay va Divali bayramlari, kalipso, soka, çatni musiqasi hamda stilpan çolğusi şular jumlasidandir. Zamonaviy adabiyot ingliz tilida rivojlangan; V. S. Neypol, D. Uolkott kabi yozuvçi va şoirlar tilga olinadi. Me'morlik yodgorliklaridan Tobagodagi Jeyms qal'asi (1666) xarobasi saqlangan. Davlat maktablarida ta'lim bepul, boşlanğiç ta'lim majburiy; Port-of-Speyn yaqinida Vest-Indiya universitetining Trinidad bölimi joylaşgan.