Trixogramma
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 656-b. — ziyouz.com
Trixogramma (Trichogramma) — pardaqanotlilar turkumiga mansub haşarotlar uruği; ekinlar va örmonzorlarga zarar keltiruvçi xavfli zararkunanda haşarotlar tuxumlari kuşandasi. Butun dunyo faunasida T.lar avlodiga kiruvçi 143 tur mavjud. Özbekistonda esa T.larning 15 turi topilgan, 6 tasining bioekologiyasi çukur örganilgan. Q.x.da ekinlar zararkunandasi bölgan tunlam kapalaklarning tuxumlarini yöqotişda asosiy biologik vosita sifatida işlatiladi. Tanasining uz. 0,3—0,9 mm. T.ning qisqa qanotli va qanotsiz turlari mavjud. Möylovi 5—9 böğimli, qanotlari keng hoşiyali, oldingi qanotlari qisqa şokilali. Orqa juft kdnotlari ingiçka. Urğoçisining möylovi qisqa, bir halqali, xivçini ikki böğimli. Erkaklari köpinça qanotsiz yoki qanoti soddalaşgan. T. polifag bölib, 200 ga yaqin turdagi haşarot tuxumini zararlaydi. Asosiy va boş xöjayinga ega. Faqat liçinkasi tekinxörlik (parazitlik) qiladi. Yetuk haşarotlar gul şirasi va şudring bilan oziklanadi. Urğoçi T. xöjayin organizmning yangi qöyilgan tuxumi içiga öz tuxumini qöyadi. Tuxumdan çiqqan T. liçinkasi xöjayin tuxumi içidagi moddalar bilan oziqlanib rivojlanadi. Oziqlanib bölgan T. liçinkasi şu yerda ğumbakka aylanadi. Ğumbakdan şakllangan yetuk individ tuxum pöstini teşib taşqariga çiqadi; endigina uçib çiqqan jinsiy yetuk urgoçi haşarot darhol erkak T. bilan juftlaşib, tuxum qöya boşlaydi.
T.ning rivojlaniş davri havo harorati 25—30° va namligi 30—70% bölganida 7—35 kun davom etadi. Yetuk haşarotlar 3—18 kun yaşaydi. Şu davr mobaynida bir urğoçi haşarot 25—92 dona tuxum qöyişi mumkin. Tabiatda T. turlari Özbekistonning barça madaniy dehqonçilik zonalarida va, şuningdek, toğlardagi yovvoyi ösimliklarda, çöl, çala çöllarda ham uçraydi. Tabiiy şaroitda 14—15 avlod beradi. T.dan haşarotlarga (tunlamlar, parvonalar, odimçilar va b.) qarşi kuraşda foydalaniladi. Maxsus biolaboratoriyalarda köproq pintoi Voegele turi tunlam tuxumlarini yöqotiş uçun köpaytiriladi (q. Biofabrika). Dalalardagi kemiruvçi tunlamlarga qarşi uç marta har gektariga 200 ming donadan yetuk T. tarqatiş tavsiya etiladi. Mas., ğöza tunlamining har bir avlodiga karşi gektariga 60Q80Q60 ming dona yetuk T. hisobida (tuxum qöyiş boşlanişida va 4—5 kun oralatib yana 2 marta) tarkatiş yaxşi samara beradi. T.ni zararkunanda haşarotning tuxum qöyişi boşlangan davrda ertalab yoki keçki salqin paytda tarqatiş maqsadga muvofiq; bir tekisda tarqalişi uçun bir gektar maydonning 100 ta nuqtasiga, ya'ni har 10 m da qöyiladi.
Tursunoy Otamirzayeva.
Q.: Biofabrika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРИХОГРАММА (Trichogramma) — пардақанотлилар туркумига мансуб ҳашаротлар уруғи; экинлар ва ўрмонзорларга зарар келтирувчи хавфли зараркунанда ҳашаротлар тухумлари кушандаси. Бутун дунё фаунасида Т.лар авлодига кирувчи 143 тур мавжуд. Ўзбекистонда эса Т.ларнинг 15 тури топилган, 6 тасининг биоэкологияси чукур ўрганилган. Қ.х.да экинлар зараркунандаси бўлган тунлам капалакларнинг тухумларини йўқотишда асосий биологик восита сифатида ишлатилади. Танасининг уз. 0,3—0,9 мм. Т.нинг қисқа қанотли ва қанотсиз турлари мавжуд. Мўйлови 5—9 бўғимли, қанотлари кенг ҳошияли, олдинги қанотлари қисқа шокилали. Орқа жуфт кднотлари ингичка. Урғочисининг мўйлови қисқа, бир ҳалқали, хивчини икки бўғимли. Эркаклари кўпинча қанотсиз ёки қаноти соддалашган. Т. полифаг бўлиб, 200 га яқин турдаги ҳашарот тухумини зарарлайди. Асосий ва бош хўжайинга эга. Фақат личинкаси текинхўрлик (паразитлик) қилади. Етук ҳашаротлар гул шираси ва шудринг билан озикланади. Урғочи Т. хўжайин организмнинг янги қўйилган тухуми ичига ўз тухумини қўяди. Тухумдан чиққан Т. личинкаси хўжайин тухуми ичидаги моддалар билан озиқланиб ривожланади. Озиқланиб бўлган Т. личинкаси шу ерда ғумбакка айланади. Ғумбакдан шаклланган етук индивид тухум пўстини тешиб ташқарига чиқади; эндигина учиб чиққан жинсий етук ургочи ҳашарот дарҳол эркак Т. билан жуфтлашиб, тухум қўя бошлайди.
Т.нинг ривожланиш даври ҳаво ҳарорати 25—30° ва намлиги 30—70% бўлганида 7—35 кун давом этади. Етук ҳашаротлар 3—18 кун яшайди. Шу давр мобайнида бир урғочи ҳашарот 25—92 дона тухум қўйиши мумкин. Табиатда Т. турлари Ўзбекистоннинг барча маданий деҳқончилик зоналарида ва, шунингдек, тоғлардаги ёввойи ўсимликларда, чўл, чала чўлларда ҳам учрайди. Табиий шароитда 14—15 авлод беради. Т.дан ҳашаротларга (тунламлар, парвоналар, одимчилар ва б.) қарши курашда фойдаланилади. Махсус биолабораторияларда кўпроқ pintoi Voegele тури тунлам тухумларини йўқотиш учун кўпайтирилади (қ. Биофабрика). Далалардаги кемирувчи тунламларга қарши уч марта ҳар гектарига 200 минг донадан етук Т. тарқатиш тавсия этилади. Мас., ғўза тунламининг ҳар бир авлодига карши гектарига 60Қ80Қ60 минг дона етук Т. ҳисобида (тухум қўйиш бошланишида ва 4—5 кун оралатиб яна 2 марта) таркатиш яхши самара беради. Т.ни зараркунанда ҳашаротнинг тухум қўйиши бошланган даврда эрталаб ёки кечки салқин пайтда тарқатиш мақсадга мувофиқ; бир текисда тарқалиши учун бир гектар майдоннинг 100 та нуқтасига, яъни ҳар 10 м да қўйилади.
Турсуной Отамирзаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.