Trolleybus

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 658-b. — ziyouz.com

Trolleybus (ing. troley — kontakt simi va bus — avtobus) — kontakt tarmogi (köçalarga tortilgan sim) dan 2 «şoxi» (dugasi) orqali tok bilan ta'minlanadigan relssiz şahar elektr transporti. T. yaratiş va undan foydalaniş işlari 19-a. 80-y.larida Germaniyada olib borilgan. T.ni işlab çiqişda kontakt tarmoğidan tok oliş masalasi ança qiyin bölgan. T. dastlab 20-a. 30-y.larida Yevropa mamlakatlarida qatnay boşlagan. Toşkentda T. qatnovi T.y. vokzali — Eski jöva marşruti böyiça 1947 y. boşlangan. Manyovrçanligi, şovqinsizligi va relssiz harakatlanişi T.ning tramvaydan afzalligi, kontakt osmasining murakkabligi kamçiligidir. Arzon elektr energiyadan foydalanişi, gaz çiqarmasligi, işlatişning oddiyligi va işonçliligi bilan avtobusdan ustun turadi. T. dvigatelining kuvvati 120 kVt, kontakt tarmoğidagi kuçlanişi 500—600 V.

Köpçilik T. 2 ökli, 2 yoki 3 eşikli qilib işlab çiqariladi. Katta şaharlarda köp ökli T.dan foydalaniladi. T.ning tezligi 65—70 km/soat, örtaça 50—70 kişi sigadi. Asosiy elektr jihozlari: özgarmas tok elektr dvigateli, ventilyator, kompressor va past kuçlanişli asboblar, yoritiş hamda signal apparaturalarini ta'minlovçi generatorlarni aylantiradigan yordamçi elektr dvigatellar. Mexanik qismlari: transmissiya, yuriş qismi, boşqariş organlari. Transmissiya kardanli uzatma va differensial uzatmadan iborat. Yuriş qismi (ressora osmasi, ğildirak gupçaklari va b.) köp örinli avtobus va oğir yuk maşinalarinikiga öxşaş. Oyoq tormozi — pnevmatik, qöl tormozi — mexanik. Rul boşqarmasi mexanizmlari avtomobillarnikiga öxşaş. T.dan şaharlararo marşrut larda ham foydalaniş mumkin.

Özbekistonda T. Olmaliq, Samarqand, Toşkent, Töraqörğon, Farğona ş.larida va Urganç — Xiva yönalişida qatnaydi. Toşkent ş.da 15 ta T. marşruta bor (2004).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРОЛЛЕЙБУС (инг. troley — контакт сими ва bus — автобус) — контакт тармоги (кўчаларга тортилган сим) дан 2 «шохи» (дугаси) орқали ток билан таъминланадиган рельссиз шаҳар электр транспорти. Т. яратиш ва ундан фойдаланиш ишлари 19-а. 80-й.ларида Германияда олиб борилган. Т.ни ишлаб чиқишда контакт тармоғидан ток олиш масаласи анча қийин бўлган. Т. дастлаб 20-а. 30-й.ларида Европа мамлакатларида қатнай бошлаган. Тошкентда Т. қатнови Т.й. вокзали — Эски жўва маршрути бўйича 1947 й. бошланган. Манёврчанлиги, шовқинсизлиги ва рельссиз ҳаракатланиши Т.нинг трамвайдан афзаллиги, контакт осмасининг мураккаблиги камчилигидир. Арзон электр энергиядан фойдаланиши, газ чиқармаслиги, ишлатишнинг оддийлиги ва ишончлилиги билан автобусдан устун туради. Т. двигателининг куввати 120 кВт, контакт тармоғидаги кучланиши 500—600 В.

Кўпчилик Т. 2 ўкли, 2 ёки 3 эшикли қилиб ишлаб чиқарилади. Катта шаҳарларда кўп ўкли Т.дан фойдаланилади. Т.нинг тезлиги 65—70 км/соат, ўртача 50—70 киши сигади. Асосий электр жиҳозлари: ўзгармас ток электр двигатели, вентилятор, компрессор ва паст кучланишли асбоблар, ёритиш ҳамда сигнал аппаратураларини таъминловчи генераторларни айлантирадиган ёрдамчи электр двигателлар. Механик қисмлари: трансмиссия, юриш қисми, бошқариш органлари. Трансмиссия карданли узатма ва дифференциал узатмадан иборат. Юриш қисми (рессора осмаси, ғилдирак гупчаклари ва б.) кўп ўринли автобус ва оғир юк машиналариникига ўхшаш. Оёқ тормози — пневматик, қўл тормози — механик. Рул бошқармаси механизмлари автомобилларникига ўхшаш. Т.дан шаҳарлараро маршрут ларда ҳам фойдаланиш мумкин.

Ўзбекистонда Т. Олмалиқ, Самарқанд, Тошкент, Тўрақўрғон, Фарғона ш.ларида ва Урганч — Хива йўналишида қатнайди. Тошкент ш.да 15 та Т. маршрута бор (2004).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.