Trolleybus

Trolleybus (inglizça trolley — kontakt simi, aravaça va bus — avtobus) — köçalar ustiga tortilgan kontakt simlaridan ikkita ştanga («şox») orqali elektr toki oladigan, relssiz harakatlanuvçi şahar elektr transporti. Rusça Vikipediyaga köra, trolleybus tramvay va avtobusning afzallik va kamçiliklarini öziga mujassam etgan transport vositasi bölib, zamonaviy tasnifda harakatlanayotganda kontakt tarmoğidan quvvat oluvçi elektrobusning bir turi sifatida ham qaraladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, söz ingliz tilidan kirgan. Bir talqinga köra, u amerikança «trolley» (tramvay vagoni) va «bus» (avtobus) sözlarining birikmasi bölib, ilk trolleybuslar jamoatçilik tomonidan avtobus bilan tramvayning duragayi sifatida qabul qilingan. Boşqa talqinga köra, «trolley» bu yerda «aravaça» ma'nosida kelib, dastlabki trolleybuslarda simlar böylab dumalab yurgan tok oluvçi aravaçaga işora qiladi. ÖzME esa «trolley»ni kontakt simi deb izohlaydi.

ÖzME'ga köra, trolleybus yaratiş böyiça işlar 19-asrning 80-yillarida Germaniyada olib borilgan va eng qiyin masala kontakt tarmoğidan tok oliş bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, ilk trolleybusni nemis muhandisi Verner fon Simens yaratgan: «Siemens & Halske» kompaniyasi 1882-yil 29-apreldan 13-iyungaça Berlin yaqinidagi Halenzeda 540 metrlik tajriba yönalişini işlatgan. Unda tok ikki parallel sim ustida yuradigan sakkiz ğildirakli aravaça orqali olingan. Keyinroq ştangali tok oluvçi paydo bölib, 1909-yildan trolleybuslarga ham örnatila boşlagan va bu tizim hozirgaça saqlanib kelmoqda.

ÖzME'ga köra, trolleybuslar Yevropa mamlakatlarida muntazam ravişda 20-asrning 30-yillarida qatnay boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, SSSRda birinçi trolleybus yönalişi 1933-yilda Moskvada oçilgan; SSSR bu transport turi böyiça dunyoda yetakçi bölgan.

Köpçilik trolleybuslar ikki ökli, ikki yoki uç eşikli qilib işlab çiqariladi, yirik şaharlarda esa köp ökli bögimli modellar ham qöllanadi. ÖzME'ga köra, ularning dvigatel quvvati 120 kVt atrofida, kontakt tarmoğidagi kuçlaniş 500—600 V, tezligi soatiga 65—70 km gaça, siğimi örtaça 50—70 yolovçi.

Asosiy elektr jihozlariga özgarmas tok tortuv elektr dvigateli, şuningdek ventilyator, kompressor va yoritiş hamda signal tizimlarini ta'minlovçi generatorlarni aylantiruvçi yordamçi dvigatellar kiradi. Mexanik qism transmissiya (kardan va differensial uzatma), yuriş qismi va boşqariş organlaridan iborat. Yuriş qismi va rul mexanizmlari avtobus va yuk avtomobillarinikiga öxşaydi; oyoq tormozi pnevmatik, qöl tormozi mexanik.

ÖzME'ga köra, trolleybus manyovrçanligi, şovqinsizligi va rels talab qilmasligi bilan tramvaydan ustun turadi, biroq kontakt simlarini osiş tizimi murakkabroq. Avtobusga nisbatan uning afzalligi — arzon elektr energiyasidan foydalaniş, zararli gaz çiqarmaslik, işlatişning oddiyligi va işonçliligi. Trolleybuslar şaharlararo yönalişlarda ham qöllanişi mumkin.

Toşkentda trolleybus qatnovi 1947-yilda temir yöl vokzali — Eski Jöva yönalişi böyiça boşlangan. Rusça Vikipediyaga köra, birinçi yönaliş 5-noyabrda oçilgan va eski hamda yangi şaharni boğlagan. ÖzME 2004-yilda Toşkentda 15 ta trolleybus yönalişi bölganini, trolleybuslar Olmaliq, Samarqand, Töraqörğon, Farğona şaharlarida va Urganç — Xiva yönalişida ham qatnaganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, bir paytlar Markaziy Osiyodagi eng yirik bölgan Toşkent trolleybus tizimi 2010-yil 1-mayda yopilgan.