Trop

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 661-b. — ziyouz.com

Trop (yun. tropos — nutqning özgarişi, boşqaça tuye olişi) — nutqning ifodaviyligi va ta'sirçanligini oşiriş maqsadida söz va iboralarning köçma ma'noda qöllanişidan iborat poetika va stilistika tuşunçasi; şunday ma'noda qöllangan söz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda ma'lum bir predmet (hodisa, jarayon, xususiyat va b.) nomini atovçi söz, söz birikmasi muayyan nutq vaziyatida boşqa predmet (voqea, jarayon va b.) ni bildiriş uçun qöllanadi; hosila söz, ya'ni köçma ma'nodagi söz özining kelib çiqişiga asos bölgan söz (söz birikmasi) bilan öxşaşlik yoki aloqadorlik jihatdan boğliq böladi. Ular orasida ma'lum darajada miqdoriy yoki sifatiy tafovutlar bölişi mumkin. Mac, «burgut» sözi quşning nomi böliş bilan birga, şu quşning odatiy sifatlari, xususiyatlari (şiddatkorlik, közi ötkirlik, qörqmaslik)ga ega bölgan kişining tavsifi sifatida ham qöllanadi. «Stadion ğoliblarni olqişladi», «tirnoqqa zor bölmoq» iboralaridagi «stadion» va «tirnoq» sözlari ham asl ma'nosidan boşqaça ma'noda qöllangan. T.ning köp tarqalgan turlari: istiora (metafora), metonimiya, sinekdoxa, majoz (allegoriya), kinoya, sifatlaş (vasf, epitet), kiçraytiriş (litota), mubolağa (giperbola), jonlantiriş (taşxis, intoq), perifraza va b. «T.» termini dastlab yunon faylasufi Aristotel tomonidan ayrim T.larni, xususan, metaforani örganiş jarayonida sillogizm şaklini ifodalaş maqsadida qöllangan (mil. av. 4-a.). Strukturaviy tilşunoslik, matn lingvistikasi kabi tilşunoslik tarmoqlarining yuzaga kelişi T.ga bölgan munosabatni tubdan özgartirdi. Natijada T. semantik transpozitsiya (ma'noviy köçiş) ning hosilasi tarzida örganiladigan böldi. Özbek tilşunosligida T.ning mazkur körinişlari alohidaalohida tadqiqotlarning manbai bölib, badiiy matnlar asosida atrofliça örganilgan.

Ad.: Lingvistika i poetika, M., 1979; Özbek tili stilistikasi, T., 1983.

Ibodulla Mirzayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРОП (юн. tropos — нутқнинг ўзгариши, бошқача туе олиши) — нутқнинг ифодавийлиги ва таъсирчанлигини ошириш мақсадида сўз ва ибораларнинг кўчма маънода қўлланишидан иборат поэтика ва стилистика тушунчаси; шундай маънода қўлланган сўз ва ибораларнинг умумий номи. Бунда одатий тарзда маълум бир предмет (ҳодиса, жараён, хусусият ва б.) номини атовчи сўз, сўз бирикмаси муайян нутқ вазиятида бошқа предмет (воқеа, жараён ва б.) ни билдириш учун қўлланади; ҳосила сўз, яъни кўчма маънодаги сўз ўзининг келиб чиқишига асос бўлган сўз (сўз бирикмаси) билан ўхшашлик ёки алоқадорлик жиҳатдан боғлиқ бўлади. Улар орасида маълум даражада миқдорий ёки сифатий тафовутлар бўлиши мумкин. Mac, «бургут» сўзи қушнинг номи бўлиш билан бирга, шу қушнинг одатий сифатлари, хусусиятлари (шиддаткорлик, кўзи ўткирлик, қўрқмаслик)га эга бўлган кишининг тавсифи сифатида ҳам қўлланади. «Стадион ғолибларни олқишлади», «тирноққа зор бўлмоқ» ибораларидаги «стадион» ва «тирноқ» сўзлари ҳам асл маъносидан бошқача маънода қўлланган. Т.нинг кўп тарқалган турлари: истиора (метафора), метонимия, синекдоха, мажоз (аллегория), киноя, сифатлаш (васф, эпитет), кичрайтириш (литота), муболаға (гипербола), жонлантириш (ташхис, интоқ), перифраза ва б. «Т.» термини дастлаб юнон файласуфи Аристотель томонидан айрим Т.ларни, хусусан, метафорани ўрганиш жараёнида силлогизм шаклини ифодалаш мақсадида қўлланган (мил. ав. 4-а.). Структуравий тилшунослик, матн лингвистикаси каби тилшунослик тармоқларининг юзага келиши Т.га бўлган муносабатни тубдан ўзгартирди. Натижада Т. семантик транспозиция (маъновий кўчиш) нинг ҳосиласи тарзида ўрганиладиган бўлди. Ўзбек тилшунослигида Т.нинг мазкур кўринишлари алоҳидаалоҳида тадқиқотларнинг манбаи бўлиб, бадиий матнлар асосида атрофлича ўрганилган.

Ад.: Лингвистика и поэтика, М., 1979; Ўзбек тили стилистикаси, Т., 1983.

Ибодулла Мирзаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.