Tuğma kasalliklar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 809–810-b. — ziyouz.com
Tuğma kasalliklar - embrion taraqqiyotining buzilişidan paydo böladigan kasallik, nuqsonlar. T.k.da organizm, ayrim organlar tuzilişi va funksiyasi butunlay yoki qisman buziladi. Bu, asosan, homila rivojlanişida ona organizmiga zararli har xil omillar ta'sirida kelib çiqadi.
Irsiy omillar ta'sirida otaona jinsiy hujayralari yetilişi (meyoz) va otaona yoşiga qarab jinsiy hujayralardagi xromosoma apparati buziladi. Irsiy omillarga jinsiy xususiyatlar (genom)ga ionlovçi nurlar va kimyoviy moddalar ta'sirida yuz beruvçi mutatsion jarayon (q. Mutatsiya) ham kiradi. Otaonaning yoşi ulğaygan sari T.k. bilan tuğiluvçi bolalar soni ham köpayib boradi.
Embrion taraqqiyotiga fizik (ionlovçi nurlar, mexanik va termik ta'sirlar), kimyoviy (gormonal mutanosiblik, sifatsiz ovqatlaniş, teratogen zaharlar) va biologik (virus, bakteriya, sodda hayvonlar, gelmintlar) omillar bevosita ta'sir etadi. Homila rivojlanayotgan vaqtda onadagi ruhiy ta'sirlaniş qam organizmda endokrin sistema (içki sekretsiya bezlari sistemasi) funksiyasining buzilişiga olib keladi.
T.k. natijasida ayrim organ yoki sistemalarning çala, ba'zan, töla rivojlanmasligi, mas., qöl va oyoqning butunlay yoki qisman rivojlanmasligi (ageneziya, aplaziya, gipogeneziya, gipoplaziya), organ va sistemalarning odatdagidan kuçlirok, rivojlanişi, mas., odam terisida şox modda taraqqiy qilişi (giperplaziya, gipergeneziya); organlar sonining köpayişi yoki kamayişi (mas., qöl va oyoq barmoqlarining köp bölişi — polidaktiliya); toq közlilik (siklopiya); organning odatdagi joyidan boşqa tomonda joylaşişi (mas., yurakning kökrak qafasit öngga, jigarning qorin böşliğida çapga; taloqning esa öngda joylaşişi va b.) kuzatilişi mumkin.
Ba'zan, tuğilgan bolalarning yuqori labida kemtik böladi yoki yuqori tanglayi rivojlanmay oçiq qoladi. Bu tuğma kamçiliklar embrionga parazitlarning salbiy ta'siri va irsiy xususiyatlardan kelib çiqadi. Tuğma kamçiliklar ayrim organ va sistemalar rivojlanayotgan vaqtda hosil bölişi mumkin.
Köp tuğma kamçiliklar egizaklarda simmetrik yoki asimmetrik holda böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУҒМА КАСАЛЛИКЛАР - эмбрион тараққиётининг бузилишидан пайдо бўладиган касаллик, нуқсонлар. Т.к.да организм, айрим органлар тузилиши ва функцияси бутунлай ёки қисман бузилади. Бу, асосан, ҳомила ривожланишида она организмига зарарли ҳар хил омиллар таъсирида келиб чиқади.
Ирсий омиллар таъсирида отаона жинсий ҳужайралари етилиши (мейоз) ва отаона ёшига қараб жинсий ҳужайралардаги хромосома аппарати бузилади. Ирсий омилларга жинсий хусусиятлар (геном)га ионловчи нурлар ва кимёвий моддалар таъсирида юз берувчи мутацион жараён (қ. Мутация) ҳам киради. Отаонанинг ёши улғайган сари Т.к. билан туғилувчи болалар сони ҳам кўпайиб боради.
Эмбрион тараққиётига физик (ионловчи нурлар, механик ва термик таъсирлар), кимёвий (гормонал мутаносиблик, сифатсиз овқатланиш, тератоген заҳарлар) ва биологик (вирус, бактерия, содда ҳайвонлар, гельминтлар) омиллар бевосита таъсир этади. Ҳомила ривожланаётган вақтда онадаги руҳий таъсирланиш қам организмда эндокрин система (ички секреция безлари системаси) функциясининг бузилишига олиб келади.
Т.к. натижасида айрим орган ёки системаларнинг чала, баъзан, тўла ривожланмаслиги, мас., қўл ва оёқнинг бутунлай ёки қисман ривожланмаслиги (агенезия, аплазия, гипогенезия, гипоплазия), орган ва системаларнинг одатдагидан кучлирок, ривожланиши, мас., одам терисида шох модда тараққий қилиши (гиперплазия, гипергенезия); органлар сонининг кўпайиши ёки камайиши (мас., қўл ва оёқ бармоқларининг кўп бўлиши — полидактилия); тоқ кўзлилик (циклопия); органнинг одатдаги жойидан бошқа томонда жойлашиши (мас., юракнинг кўкрак қафасит ўнгга, жигарнинг қорин бўшлиғида чапга; талоқнинг эса ўнгда жойлашиши ва б.) кузатилиши мумкин.
Баъзан, туғилган болаларнинг юқори лабида кемтик бўлади ёки юқори танглайи ривожланмай очиқ қолади. Бу туғма камчиликлар эмбрионга паразитларнинг салбий таъсири ва ирсий хусусиятлардан келиб чиқади. Туғма камчиликлар айрим орган ва системалар ривожланаётган вақтда ҳосил бўлиши мумкин.
Кўп туғма камчиликлар эгизакларда симметрик ёки асимметрик ҳолда бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.