Tula viloyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 679–680-b. — ziyouz.com

Tula viloyati — RF tarkibidagi viloyat, Rossiya Yevropa qismining markazida joylaşgan. Mayd. 25,7 ming km2. Aholisi 1675,7 ming kişi (2002), asosan, ruslar (95,4%), şuningdek, ukrain, belorus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 81,4%. Tarkibida 23 ma'muriy tuman, 21 şaxar va 49 şaharça bor. Markazi — Tula ş. Boşqa yirik şaharlari — Novomoskovsk, Uzlovaya.

T.v. Örta Rossiya kirlarining (bal. 293 m gaça) şim.da joylaşgan. Yer yuzasi qiya tölqinsimon tekislik. Qönğir kumir, temir ruda, oltingugurt kolçedani, gips, toş tuzi, fosforitlar, quriliş materiallari konlari mavjud; mineral buloqlar bor.

Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça trasi — 10°, iyulniki 19°. Yiliga 500 mm gaça yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 180—190 kun. Daryolarining köp qismi Oka havzasiga (Zuşa, Ista, Upa, Çerepet, Osyotr va b.) mansub. Don daryosining yuqori oqimi viloyat hududidan ötadi. T.v. keng bargli örmon va örmondaşt zonasida joylaşgan. Tuproqlari şim.ğarbida çimlipodzol, markaziy qismida böz örmon, jan. da aynigan qoratuproqlar. Örmonlari (asosan, dub, qarağay) hududining yarmiga yaqinini egallaydi. Şim.da 20%, janubdagi 70% gaça yerlari haydaladi. Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik (T.v.da Rossiya köprik kranlarining 37%, hamda sanoat jihozlari, qişloq xöjaligi. maşinalari, mudofaa maxsuloti, mototsikl va motorollerlar va b. işlab çiqariladi), elektroenergetika, kimyo (mineral öğitlar, sintetik kauçuk, kimyo tolasi), kora metallurgiya, yengil va oziq-ovqat sanoatlari; quriliş materiallari işlab çiqariladi. Qönğir kumir qazib olinadi («Tulaugol» işlab çiqariş. birlaşmasi). 3 issiqlik elektr styasi işlab turibdi.

Xalq badiiy hunarmandçiligi: badiiy tör töqiş (Belev ş.) va loydan naqşinkor öyinçoqlar yasaş (Filimonovo qişloği) rivojlangan.

Yirik korxonalari: «Kombaynoviy zavod», «Tulamaşzavod», «Kran» (Uzlovaya), «Azot» (Novomoskovsk), «Ximvolokno» (Şçyokino), «Tulaçermet» aksiyadorlik jamiyatlari, «Ştamp» maşinasozlik zdi, patron zdi (Tula), sintetik kauçuk zdi (Yefremov). Asosiy sanoat markazlari — Tula, Novomoskovsk, Şçyokino, Uzlovaya, Yefremov, Donskoy ş.lari.

Q.x. ğallaçilikçorvaçilik yönalişda. Sutgöşt çorvaçiligi, parrandaçilik, çöçqaçilik rivojlangan. Ğalla (buğdoy, greçixa, javdar) ekiladi, şuningdek, ozuqa ekinlari, qand lavlagi, kartoşka yetiştiriladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik ham rivojlangan. T.y. uzunligi 1103 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 5076 km. Viloyat hududida avtomobil yöllari ziç. Oka daryosida kema qatnaydi (Aleksin ş.dan). Viloyatda 49 sanatoriykurort muassasalari bor. Krainka balneobalçiq kurorti maşhur. T.v.da Polenovo va Yasnaya Polyana muzey-usadbalari faoliyat körsatadi. 3 oliy öquv yurti (şu jumladan, unt), 7 muzey, 4 teatr işlab turibdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУЛА ВИЛОЯТИ — РФ таркибидаги вилоят, Россия Европа қисмининг марказида жойлашган. Майд. 25,7 минг км2. Аҳолиси 1675,7 минг киши (2002), асосан, руслар (95,4%), шунингдек, украин, белорус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 81,4%. Таркибида 23 маъмурий туман, 21 шахар ва 49 шаҳарча бор. Маркази — Тула ш. Бошқа йирик шаҳарлари — Новомосковск, Узловая.

Т.в. Ўрта Россия кирларининг (бал. 293 м гача) шим.да жойлашган. Ер юзаси қия тўлқинсимон текислик. Қўнғир кумир, темир руда, олтингугурт колчедани, гипс, тош тузи, фосфоритлар, қурилиш материаллари конлари мавжуд; минерал булоқлар бор.

Иқлими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача траси — 10°, июлники 19°. Йилига 500 мм гача ёғин тушади. Вегетация даври 180—190 кун. Дарёларининг кўп қисми Ока ҳавзасига (Зуша, Иста, Упа, Черепеть, Осётр ва б.) мансуб. Дон дарёсининг юқори оқими вилоят ҳудудидан ўтади. Т.в. кенг баргли ўрмон ва ўрмондашт зонасида жойлашган. Тупроқлари шим.ғарбида чимлиподзол, марказий қисмида бўз ўрмон, жан. да айниган қоратупроқлар. Ўрмонлари (асосан, дуб, қарағай) ҳудудининг ярмига яқинини эгаллайди. Шим.да 20%, жанубдаги 70% гача ерлари ҳайдалади. Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик (Т.в.да Россия кўприк кранларининг 37%, ҳамда саноат жиҳозлари, қишлоқ хўжалиги. машиналари, мудофаа махсулоти, мотоцикл ва мотороллерлар ва б. ишлаб чиқарилади), электроэнергетика, кимё (минерал ўғитлар, синтетик каучук, кимё толаси), кора металлургия, енгил ва озиқ-овқат саноатлари; қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Қўнғир кумир қазиб олинади («Тулауголь» ишлаб чиқариш. бирлашмаси). 3 иссиқлик электр стяси ишлаб турибди.

Халқ бадиий ҳунармандчилиги: бадиий тўр тўқиш (Белев ш.) ва лойдан нақшинкор ўйинчоқлар ясаш (Филимоново қишлоғи) ривожланган.

Йирик корхоналари: «Комбайновий завод», «Туламашзавод», «Кран» (Узловая), «Азот» (Новомосковск), «Химволокно» (Шчёкино), «Тулачермет» акциядорлик жамиятлари, «Штамп» машинасозлик зди, патрон зди (Тула), синтетик каучук зди (Ефремов). Асосий саноат марказлари — Тула, Новомосковск, Шчёкино, Узловая, Ефремов, Донской ш.лари.

Қ.х. ғаллачиликчорвачилик йўналишда. Сутгўшт чорвачилиги, паррандачилик, чўчқачилик ривожланган. Ғалла (буғдой, гречиха, жавдар) экилади, шунингдек, озуқа экинлари, қанд лавлаги, картошка етиштирилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик ҳам ривожланган. Т.й. узунлиги 1103 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 5076 км. Вилоят ҳудудида автомобиль йўллари зич. Ока дарёсида кема қатнайди (Алексин ш.дан). Вилоятда 49 санаторийкурорт муассасалари бор. Краинка бальнеобалчиқ курорти машҳур. Т.в.да Поленово ва Ясная Поляна музей-усадьбалари фаолият кўрсатади. 3 олий ўқув юрти (шу жумладан, унт), 7 музей, 4 театр ишлаб турибди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.