Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tulixon

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 681-b. — ziyouz.com

    Tulixon TULIXON, Tuli, Tuluy (taxm. 1192—1230) — Çingizxonnçng kenja öğli, otasining harbiy işlar böyiça boş maslahatçisi, sarkarda. Möğullar davlatinint 4 udusidan birining egasi. T. ulusi 50 ming xonadondan iborat bölgan. T. «yeke(baliğ)nöyon» (uluğ janob, xoja) va «yezden» (hukmdor) kabi unvonlar bilan atalgan, u otasi mulki(yurt)ga merosxör bölgan. 1211 — 15 y.larda Çingizxonning Şim. Xitoyga qilgan yurişlarida akalari (Jöji, Çiğatoy, Öqtoy) bilan birga qatnaşgan. Möğullar istilosi davrida otasi bilan Buxoroni egallagan (1220). 1220 y. Tağoçor nöyon bilan 80 ming kişilik qöşinga boş bölib Xurosonning Marv, Nişopur, Hirot kabi şaharlari, Tuye, Sabzavor, Jojarm, Niso, Obivard, Saraxs, Qof viloyatlarini 3 oy davomida bosib olib vayron kilgan. Sönfa otasi farmoniga köra, Toliqon, söng Badaxşon viloyatlari sari yönalib otasi ördusiga kelib qöşilgan. Çingizxon vafotidan söng (1227) 129 minglik möğul qöşinidan 104 ming nafari hamda Möğuliston, Xitoy, Qirğizlar yeri T. ixtiyoriga berilgan. 1229 y.dagi möğul şahzodalari, nöyonlari qurultoyi Çingizxonning 3öğli Öqtoyni buyuk qoon (xon) etib taxtga ötirganligini qonuniylaştirmagunça T. otasining udeli — XalxaMongoliyani boşqargan. 1229—30 y.lar Xitoy yurişidan qaytişda yölda kasal bölib vafot etgan. Möğul tilida «tuli» — közgu ma'nosini bildiradi. T. vafotidan söng «közgu» atamasini qöllaş taqiklangan, uning mulkiga xotini Surxuktani (kerayit malikasi, xristian dinida bölgan) egalik qilgan. T. möğullar orasida katta obrö-e'tiborga ega bölgan. Bu avlod vakillaridan uluğ qoonlar çiqqan (1248—1634). T.ning öğli Huloku Erondagi elxoniylar sulolasiga asos solgan. Içki Möğulistonda hanuzgaça T.ning maqbarasi deb hisoblanadigan köhna ibodatxona mavjud.

    Manba.Raşia addin, Sbornikletopisey, t. 1—3, M., 1952—1960; Karpini P, Istoriya mongolov, M., 1957.

    Ad.: Bartold V.V., Soçineniya, t.2(1), M., 1963; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.

    Faxriddin Hasanov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТУЛИХОН, Тули, Тулуй (тахм. 1192—1230) — Чингизхоннчнг кенжа ўғли, отасининг ҳарбий ишлар бўйича бош маслаҳатчиси, саркарда. Мўғуллар давлатининт 4 удусидан бирининг эгаси. Т. улуси 50 минг хонадондан иборат бўлган. Т. «йеке(балиғ)нўён» (улуғ жаноб, хожа) ва «езден» (ҳукмдор) каби унвонлар билан аталган, у отаси мулки(юрт)га меросхўр бўлган. 1211 — 15 й.ларда Чингизхоннинг Шим. Хитойга қилган юришларида акалари (Жўжи, Чиғатой, Ўқтой) билан бирга қатнашган. Мўғуллар истилоси даврида отаси билан Бухорони эгаллаган (1220). 1220 й. Тағочор нўён билан 80 минг кишилик қўшинга бош бўлиб Хуросоннинг Марв, Нишопур, Ҳирот каби шаҳарлари, Туе, Сабзавор, Жожарм, Нисо, Обивард, Сарахс, Қоф вилоятларини 3 ой давомида босиб олиб вайрон килган. Сўнфа отаси фармонига кўра, Толиқон, сўнг Бадахшон вилоятлари сари йўналиб отаси ўрдусига келиб қўшилган. Чингизхон вафотидан сўнг (1227) 129 минглик мўғул қўшинидан 104 минг нафари ҳамда Мўғулистон, Хитой, Қирғизлар ери Т. ихтиёрига берилган. 1229 й.даги мўғул шаҳзодалари, нўёнлари қурултойи Чингизхоннинг 3ўғли Ўқтойни буюк қоон (хон) этиб тахтга ўтирганлигини қонунийлаштирмагунча Т. отасининг удели — ХалхаМонголияни бошқарган. 1229—30 й.лар Хитой юришидан қайтишда йўлда касал бўлиб вафот этган. Мўғул тилида «тули» — кўзгу маъносини билдиради. Т. вафотидан сўнг «кўзгу» атамасини қўллаш тақикланган, унинг мулкига хотини Сурхуктани (керайит маликаси, христиан динида бўлган) эгалик қилган. Т. мўғуллар орасида катта обрў-эътиборга эга бўлган. Бу авлод вакилларидан улуғ қоонлар чиққан (1248—1634). Т.нинг ўғли Ҳулоку Эрондаги элхонийлар сулоласига асос солган. Ички Мўғулистонда ҳанузгача Т.нинг мақбараси деб ҳисобланадиган кўҳна ибодатхона мавжуд.

    Манба.Рашиа аддин, Сборниклетописей, т. 1—3, М., 1952—1960; Карпини П, История монголов, М., 1957.

    Ад.: Бартольд В.В., Сочинения, т.2(1), М., 1963; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

    Фахриддин Ҳасанов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.