Tulixon

Tulixon (Tuli, Tuluy; taxminan 1191/1192 – 1230-yillar boşi) — Çingizxon va Börtaning kenja öğli, möğul sarkardasi. ÖzME'ga köra, u otasining harbiy işlar böyiça boş maslahatçisi bölgan va Möğullar davlatining tört ulusidan biriga egalik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Çingizxon vafotidan keyin 1227–1229-yillarda u imperiyani noib sifatida boşqargan. Uning öğillari Möngke va Xubilay keyinçalik buyuk xon bölgan, Huloku esa Elxoniylar davlatiga asos solgan.1

ÖzME'ga köra, Tulixon ulusi 50 ming xonadondan iborat bölgan. U «yeke nöyon» (uluğ janob) va «yezden» (hukmdor) kabi unvonlar bilan uluğlangan, möğul odatiga köra kenja öğil sifatida otasining asl yurtiga merosxör hisoblangan. Möğulça «tuli» sözi «közgu» ma'nosini anglatadi; ÖzME'ga köra, u vafot etgaç bu sözni işlatiş taqiqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Tulixon tuğilgan yil munozarali: ayrim tarixçilar uni 1191 yoki 1192-yil deb, boşqalari 1180-yillar oxiri deb hisoblaydi. Uning xotini kerayit malikasi, nestorian xristian Sorqoqtani beki bölgan.

ÖzME'ga köra, 1211–1215-yillarda Tulixon akalari Jöji, Çiğatoy va Öqtoy bilan birga Şimoliy Xitoyga qilingan yurişlarda qatnaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u aka-ukalar orasida eng yaxşi jangçi hisoblangan; Çingizxon Si-szin qamalida yaralanganda qamal qilayotgan qöşinga boşçilik qilgan.

Xorazmşohlar davlatiga yuriş paytida u otasi bilan Buxoroni egallaşda iştirok etgan (1220). ÖzME'ga köra, söng Tağoçar nöyon bilan birga katta qöşinga boş bölib Xurosonga yuborilgan va uç oy içida Marv, Nişopur, Hirot şaharlarini hamda Tus, Sabzavor, Niso, Obivard, Saraxs kabi viloyatlarni bosib olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu yuriş 1221-yilda bölib, Marv va Nişopurda ayovsiz qirğin uyuştirilgan; örta asr solnomaçilari qurbonlar sonini millionlab deb körsatgan, zamonaviy tarixçilar esa bu raqamlarni oşirib yuborilgan deb biladi. Şunday bölsa-da, ular yurişning ğoyat şafqatsiz bölganini tasdiqlaydi.

ÖzME'ga köra, Çingizxon 1227-yilda vafot etgaç, möğul qöşinining katta qismi, şuningdek, Möğuliston va Xitoydagi yerlar Tulixon ixtiyoriga ötgan. 1229-yilgi qurultoy Öqtoyni buyuk xon deb e'lon qilgunga qadar u otasining yurtini boşqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, kenja öğil bölgani uçun u taxtga asosiy da'vogarlardan biri edi, ammo Çingizxon saxiyligi bilan tanilgan Öqtoyni voris etib tayinlagan.

ÖzME'ga köra, Tulixon Xitoy yurişidan qaytayotganda yölda kasallanib vafot etgan va bu voqea 1230-yilga töğri keladi. Inglizça Vikipediyaga köra esa u 1232-yil oxirida noaniq vaziyatda vafot etgan: rasmiy rivoyatga köra, u şamanlik marosimida Öqtoyni la'natdan qutqarib, uning dardini öz zimmasiga olgan; boşqa taxminlarga köra, sababi ortiqça içkilik yoki zaharlaş bölgan.

Tulixon vafotidan söng uning mulkiga xotini Sorqoqtani beki egalik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u töplagan boylik va tarafdorlar 1251-yilda öğli Möngkening taxtga çiqişini ta'minlagan. ÖzME'ga köra, Tulixon avlodidan buyuk xonlar yetişib çiqqan, Içki Möğulistonda esa hanuzgaça uning maqbarasi deb hisoblanadigan qadimiy ibodatxona saqlanib qolgan.