Tuproqning kimyoviy tarkibi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 708-b. — ziyouz.com
Tuproqning kimyoviy tarkibi — tuprokdagi mineral, organik, organikmineral va ba'zi kimyoviy elementlar. Tuproqning mineral kismi birlamçi (kvars, dala şpatlari, amfibollar, piroksin, slyuda va h.k.) va ikkilamçi (montmorillonit, kaolinit, gidroslyuda va h.k.) minerallardan taşkil topgan. Tuproqning organik qismi gumusdan iborat. U gumin, fulvo kislotalar hamda gumin moddalardan tarkib topgan bölib, elementlar tarkibi doimiy emas. Oç tusli sur tuproqlarning A gorizontidagi gumus mikdori 1 —1,5, azot 0,08—0,14% ni, tipik böz tuproqlarda esa 1,5—3,5 va 0,1—0,2% ni, taqirda 0,3—0,8 va 0,03—0,06% ni, sur tusli qönğir tuprokdarda 1% gaça va 0,07% dan kamroqni taşkil etadi. Tuproq eritmasida organik va mineral moddalar hamda gazlar bor. Erigan moddalar ion, molekulyar va kolloid şakllarda mavjud böladi. Eritmada mineral birikma anionlaridan KQ, NQ, gazlardan CO2, O2 va h.k., organik birikmalardan — organik kislotalar, qand, aminokislotalar, spirtlar, fermentlar, oşlovçi moddalar va b., organikmineral moddalardan — gumus kislotalari, polifenollar, kiçik molekulyar organik kislotalar va h.k.ning bölişi xarakterli. Tuproqning gazsimon qismi (hajmiy foizlarda) 78,1 N, 19—21 O2, 0,1—1,0 CO2 dan iborat; qöşimça sifatida ammiak, gleyli va botqoqtuproqlarda esa vodorod sulfid, metan va vodorod uçraydi (yana q. Tuproq).
Xuşvaqt Nomozov.
Q.: Tuproq
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚНИНГ КИМЁВИЙ ТАРКИБИ — тупрокдаги минерал, органик, органикминерал ва баъзи кимёвий элементлар. Тупроқнинг минерал кисми бирламчи (кварц, дала шпатлари, амфиболлар, пироксин, слюда ва ҳ.к.) ва иккиламчи (монтмориллонит, каолинит, гидрослюда ва ҳ.к.) минераллардан ташкил топган. Тупроқнинг органик қисми гумусдан иборат. У гумин, фульво кислоталар ҳамда гумин моддалардан таркиб топган бўлиб, элементлар таркиби доимий эмас. Оч тусли сур тупроқларнинг А горизонтидаги гумус микдори 1 —1,5, азот 0,08—0,14% ни, типик бўз тупроқларда эса 1,5—3,5 ва 0,1—0,2% ни, тақирда 0,3—0,8 ва 0,03—0,06% ни, сур тусли қўнғир тупрокдарда 1% гача ва 0,07% дан камроқни ташкил этади. Тупроқ эритмасида органик ва минерал моддалар ҳамда газлар бор. Эриган моддалар ион, молекуляр ва коллоид шаклларда мавжуд бўлади. Эритмада минерал бирикма анионларидан КҚ, НҚ, газлардан СО2, О2 ва ҳ.к., органик бирикмалардан — органик кислоталар, қанд, аминокислоталар, спиртлар, ферментлар, ошловчи моддалар ва б., органикминерал моддалардан — гумус кислоталари, полифеноллар, кичик молекуляр органик кислоталар ва ҳ.к.нинг бўлиши характерли. Тупроқнинг газсимон қисми (ҳажмий фоизларда) 78,1 N, 19—21 О2, 0,1—1,0 СО2 дан иборат; қўшимча сифатида аммиак, глейли ва ботқоқтупроқларда эса водород сульфид, метан ва водород учрайди (яна қ. Тупроқ).
Хушвақт Номозов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.