Tuproq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 699–701-b. — ziyouz.com
Tuproq — litosfera yuza qavatlarining suv, havo va tirik organizmlar ta'sirida özgarişidan şakllanadigan va genetik jihatdan özaro boğliq gorizontlardan taşkil topgan tabiiy tuzilma; Yer pöstining yuza va unumdor qatlami. T.ning nuragan tog jinslaridan farq qiladigan eng muhim xususiyati — unumdorligidir (q. Tuproq unumdorligi). T.ni örganiş va uning tasnifini tuziş, tarkibini yaxşilaş hamda unumdorligini oşiriş usullarini işlab çiqiş singari masalalar bilan tuproqşunoslik fani şuğullanadi. T. hosil qiluvçi asosiy omillar: iqlim, tuproq ona jinsi, ösimliklar va hayvonot olami, hududning relyefi va geologik yoşi hamda odamning xöjalik faoliyati.
Yer yuzasiga çiqib turgan toğ jinslari yoğinsoçin, karbonat angidrid, kislorod, havo harorati, mexanik kuçlar, suv va unda erigan moddalar, havo, mikroorganizmlar va tuban ösimliklar (yösin, lişayniklar) ta'sirida yemiriladi (nuraydi). Nuragan jinslar maydalanib, ğovak qatlam hosil qiladi. Bu qatlam vaqt utişi bilan yangi xususiyat — nam siğimita va ösimliklar özlaştira oladigan bir oz mikdordagi oziq moddalarga ega böladi. Vujudga kelgan yangi muhitdagi mikroorganizmlar öz hayot faoliyati tufayli ösimliklarning ösişi uçun şaroit yaratadi, ösimliklar tuproqdan öz hayoti uçun zarur oziq moddalarni özlaştiradi va özida töplaydi. Nobud bölgan ösimlikning bir qismi mikroorganizmlar ta'sirida parçalanib, mineral moddalarga, qolgan qismi esa murakkab biokimyoviy jarayonlar natijasida çirindi (gumus) ga aylanadi. Bu jarayonlarning barçasi uzluksiz davom etadigan nuraş şaroitida sodir bölib, ösimlik ildizlari ajratgan nordon moddalar hamda organik qoldiqlar ta'sirida yanada tezlaşadi. Natijada Yer pöstloğining sirtida unumdor ğovak katlam — T. paydo böladi. Iklim, tuproq ona jinsi, ösimlik hamda hayvonot olami, hudud relyefi kabi omillarning T. hosil böliş jarayoniga ta'siri turliça bölganligi tufayli har xil tabiiy zonalarda öziga xos T. tiplari vujudga keladi. Mas., tayga zonasida çimli podzol T., daştlarda qora va kaştan T., çöllarda esa sur tusli qönğir T.lar va b (q. Tuproq zonasi).
Odamning xöjalik faoliyati qam T. hosil böliş jarayonining ba'zi omillariga, mas., ösimliklarga, şuningdek, yerga işlov beriş, uning meliorativ holatini yaxşilaş, organik öğit soliş va b. bilan tuproqqa bevosita ta'sir körsatadi. Bu ta'sir körsatiş töğri mutanosiblikda olib borilganda T. hosil böliş jarayonini va xususiyatlarini maqsadga muvofiq özgartiriş mumkin.
T. qattiq, suyuq, gaz holatidagi va tirik tarkibiy qismlardan taşkil topgan. Ularning bir-biriga nisbati turli T.lardagina emas, balki bir T. tipining har xil qatlamlarida ham turliça. T. qattiq qismini mineral moddalar taşkil kiladi. Tabiiy joylanişda qattiq zarralar T. massasining ma'lum qismini egallaydi, qolgan qismini esa zarralar va ularning agregatlari oraliğidagi har xil kattalik hamda şaklga ega bölgan kovaklar (ğovaklik) taşkil qiladi. Bu böşliklarning umumiy yiğindisi T. ğovakligi deyiladi. T. ğovakligi kapillyar va nokapillyar böladi. Kapillyar ğovakli T.ning mayda zarralari kapillyar oraliğidagi hajmga, nokapillyar ğovaklik esa makrostruktura elementlari oraliğidagi yirik kovaklar hajmiga teng. T.ning mineral qismidagi govakligi 40—60%, botqoqi va gleylangan Tlarda esa 27% atrofida böladi. Ğovaklik T.ning soliştirma va hajm oğirligiga boğliq. Kovaklarda T.ning suyuq qismini taşkil qiluvçi, tarkibida erigan moddalar — pguproq eritmasi bölgan tuproq nami hamda T.ning gaz holatidagi qismini taşkil etuvçi tuproq havosi böladi. T. tarkibidagi suv va havo miqdorining nisbati atmosfera yoğinlari, suğoriş va grunt suvlari hamda suvning sarflanişi, ya'ni tuproq qatlamidan oqib çiqib ketişi, buğlanişi va ösimlik ildizlari orqali şimilişi va b. bilan boğliq holda özgarib turadi. Mana şu şaroitlar tuproqning suv va havo rejimini belgilaydi. T.dagi havo tarkibi atmosfera havosidan (O220,96%, CO20,03%) farq qiladi (tuproq hajmiga nisbatan % hisobida: O2—20,3%, CO2—0,65%), azot miqsori deyarli teng.
T.ning havo ötkazuvçanligi undagi havo miqdoriga töğri proporsional kattalik bölib, T. tuzilişi, strukturasi va suvga çidamligiga boğliq.
T.ning soliştirma massasi ma'lum hajmli T. qattiq qismi oğirligining 4° da olingan xuddi şunday hajmdagi suv oğirligiga bölgan nisbati bilan belgilanadi. T. mineral qismlarining soliştirma massasi mineralogik tarkib va undagi organik moddalar tarkibiga boğliq (2,50— 2,80 g/sm3 gaça böladi). Krvuşmasi buzilmagan T. ziçligi deb tabiiy holatdagi 1 sm3 T. oğirligining gramm hisobidagi vazniga aytiladi va T.ning ğovakligi va qattiq fazaning örtaça ziçligi bilan belgilanadi. Unumdorlik darajasini belgilovçi tuproqning kimyoviy tarkibi, fizikkimyoviy, fizikmexanik va b. xususiyatlari ma'lum darajada undagi singdiruvçi kompleks tabiati va tarkibiga boğliq. Tuproqning ana şu singdiruvçi kompleksi xususiyatlariga qarab yerlarni yaxşilaş tadbirlari belgilanadi.
T.ning tirik tarkibiy kismi tuproq mikroorganizmlari (q. Mikroflora), umurtqasiz hayvonlarning köpgina guruhlari — eng sodda hayvonlar, çuvalçanglar, mollyuskalar, haşarotlar vakillaridan hamda yerni öyuvçi umurtqalilar (yumronqoziq, siçqon, kalamuş) va h.k.dan taşkil topgan.
Moddalarning tabiatda aylanişi hamda qayta joylanişi asosida T. morfologiyasi, tarkibi va xususiyatlari profil böylab yuqoridan pastga tomon ma'lum qonuniyatga binoan özgarib boradi va tuproq gorizontlarining navbat bilan almaşinişida namoyon böladi. Şuning uçun bu jarayonlarni bilmay turib insonning hayot keçiriş muhitini taşkil etuvçi omillardan biri bölgan T. qoplamidan notöğri foydalaniş tuprok eroziyasiga, uning şörlanişi va botqoqlanişiga olib keladi. T.ning ifloslanişini kamaytiriş uçun qişloq xöjaligi.da pestitsidlardan foydalaniş qoidalari joriy qilingan (yana q. Tuproq masnifi, Tu prok, unumdorligi).
Ad.: Prasolov L. I., Poçvi Turkestana, L., 1925; Bahodirov M., Rasulov A., Tuproqşunoslik, T., 1975; Genusov A. 3 ., Poçvi i zemelniye resursi Sredney Azii, T., 1983; Poçvi Uzbekistana, T., 1984; Konobeyeva G. M., Poçvö Uzbekistana, ix rayonirovaniye i kaçestvennaya otsenka, T., 1985; Azimboyev S, Tuproq va uning turlari, T., 1986.
Jöraqul Saşpyurov.
Q.: Mikroflora, Tuproq zonasi, Tuproq unumdorligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚ — литосфера юза қаватларининг сув, ҳаво ва тирик организмлар таъсирида ўзгаришидан шаклланадиган ва генетик жиҳатдан ўзаро боғлиқ горизонтлардан ташкил топган табиий тузилма; Ер пўстининг юза ва унумдор қатлами. Т.нинг нураган тог жинсларидан фарқ қиладиган энг муҳим хусусияти — унумдорлигидир (қ. Тупроқ унумдорлиги). Т.ни ўрганиш ва унинг таснифини тузиш, таркибини яхшилаш ҳамда унумдорлигини ошириш усулларини ишлаб чиқиш сингари масалалар билан тупроқшунослик фани шуғулланади. Т. ҳосил қилувчи асосий омиллар: иқлим, тупроқ она жинси, ўсимликлар ва ҳайвонот олами, ҳудуднинг рельефи ва геологик ёши ҳамда одамнинг хўжалик фаолияти.
Ер юзасига чиқиб турган тоғ жинслари ёғинсочин, карбонат ангидрид, кислород, ҳаво ҳарорати, механик кучлар, сув ва унда эриган моддалар, ҳаво, микроорганизмлар ва тубан ўсимликлар (йўсин, лишайниклар) таъсирида емирилади (нурайди). Нураган жинслар майдаланиб, ғовак қатлам ҳосил қилади. Бу қатлам вақт утиши билан янги хусусият — нам сиғимита ва ўсимликлар ўзлаштира оладиган бир оз микдордаги озиқ моддаларга эга бўлади. Вужудга келган янги муҳитдаги микроорганизмлар ўз ҳаёт фаолияти туфайли ўсимликларнинг ўсиши учун шароит яратади, ўсимликлар тупроқдан ўз ҳаёти учун зарур озиқ моддаларни ўзлаштиради ва ўзида тўплайди. Нобуд бўлган ўсимликнинг бир қисми микроорганизмлар таъсирида парчаланиб, минерал моддаларга, қолган қисми эса мураккаб биокимёвий жараёнлар натижасида чиринди (гумус) га айланади. Бу жараёнларнинг барчаси узлуксиз давом этадиган нураш шароитида содир бўлиб, ўсимлик илдизлари ажратган нордон моддалар ҳамда органик қолдиқлар таъсирида янада тезлашади. Натижада Ер пўстлоғининг сиртида унумдор ғовак катлам — Т. пайдо бўлади. Иклим, тупроқ она жинси, ўсимлик ҳамда ҳайвонот олами, ҳудуд рельефи каби омилларнинг Т. ҳосил бўлиш жараёнига таъсири турлича бўлганлиги туфайли ҳар хил табиий зоналарда ўзига хос Т. типлари вужудга келади. Мас., тайга зонасида чимли подзол Т., даштларда қора ва каштан Т., чўлларда эса сур тусли қўнғир Т.лар ва б (қ. Тупроқ зонаси).
Одамнинг хўжалик фаолияти қам Т. ҳосил бўлиш жараёнининг баъзи омилларига, мас., ўсимликларга, шунингдек, ерга ишлов бериш, унинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, органик ўғит солиш ва б. билан тупроққа бевосита таъсир кўрсатади. Бу таъсир кўрсатиш тўғри мутаносибликда олиб борилганда Т. ҳосил бўлиш жараёнини ва хусусиятларини мақсадга мувофиқ ўзгартириш мумкин.
Т. қаттиқ, суюқ, газ ҳолатидаги ва тирик таркибий қисмлардан ташкил топган. Уларнинг бир-бирига нисбати турли Т.лардагина эмас, балки бир Т. типининг ҳар хил қатламларида ҳам турлича. Т. қаттиқ қисмини минерал моддалар ташкил килади. Табиий жойланишда қаттиқ зарралар Т. массасининг маълум қисмини эгаллайди, қолган қисмини эса зарралар ва уларнинг агрегатлари оралиғидаги ҳар хил катталик ҳамда шаклга эга бўлган коваклар (ғоваклик) ташкил қилади. Бу бўшликларнинг умумий йиғиндиси Т. ғоваклиги дейилади. Т. ғоваклиги капилляр ва нокапилляр бўлади. Капилляр ғовакли Т.нинг майда зарралари капилляр оралиғидаги ҳажмга, нокапилляр ғоваклик эса макроструктура элементлари оралиғидаги йирик коваклар ҳажмига тенг. Т.нинг минерал қисмидаги говаклиги 40—60%, ботқоқи ва глейланган Тларда эса 27% атрофида бўлади. Ғоваклик Т.нинг солиштирма ва ҳажм оғирлигига боғлиқ. Ковакларда Т.нинг суюқ қисмини ташкил қилувчи, таркибида эриган моддалар — пгупроқ эритмаси бўлган тупроқ нами ҳамда Т.нинг газ ҳолатидаги қисмини ташкил этувчи тупроқ ҳавоси бўлади. Т. таркибидаги сув ва ҳаво миқдорининг нисбати атмосфера ёғинлари, суғориш ва грунт сувлари ҳамда сувнинг сарфланиши, яъни тупроқ қатламидан оқиб чиқиб кетиши, буғланиши ва ўсимлик илдизлари орқали шимилиши ва б. билан боғлиқ ҳолда ўзгариб туради. Мана шу шароитлар тупроқнинг сув ва ҳаво режимини белгилайди. Т.даги ҳаво таркиби атмосфера ҳавосидан (О220,96%, СО20,03%) фарқ қилади (тупроқ ҳажмига нисбатан % ҳисобида: О2—20,3%, СО2—0,65%), азот миқцори деярли тенг.
Т.нинг ҳаво ўтказувчанлиги ундаги ҳаво миқдорига тўғри пропорционал катталик бўлиб, Т. тузилиши, структураси ва сувга чидамлигига боғлиқ.
Т.нинг солиштирма массаси маълум ҳажмли Т. қаттиқ қисми оғирлигининг 4° да олинган худди шундай ҳажмдаги сув оғирлигига бўлган нисбати билан белгиланади. Т. минерал қисмларининг солиштирма массаси минералогик таркиб ва ундаги органик моддалар таркибига боғлиқ (2,50— 2,80 г/см3 гача бўлади). Крвушмаси бузилмаган Т. зичлиги деб табиий ҳолатдаги 1 см3 Т. оғирлигининг грамм ҳисобидаги вазнига айтилади ва Т.нинг ғоваклиги ва қаттиқ фазанинг ўртача зичлиги билан белгиланади. Унумдорлик даражасини белгиловчи тупроқнинг кимёвий таркиби, физиккимёвий, физикмеханик ва б. хусусиятлари маълум даражада ундаги сингдирувчи комплекс табиати ва таркибига боғлиқ. Тупроқнинг ана шу сингдирувчи комплекси хусусиятларига қараб ерларни яхшилаш тадбирлари белгиланади.
Т.нинг тирик таркибий кисми тупроқ микроорганизмлари (қ. Микрофлора), умуртқасиз ҳайвонларнинг кўпгина гуруҳлари — энг содда ҳайвонлар, чувалчанглар, моллюскалар, ҳашаротлар вакилларидан ҳамда ерни ўювчи умуртқалилар (юмронқозиқ, сичқон, каламуш) ва ҳ.к.дан ташкил топган.
Моддаларнинг табиатда айланиши ҳамда қайта жойланиши асосида Т. морфологияси, таркиби ва хусусиятлари профиль бўйлаб юқоридан пастга томон маълум қонуниятга биноан ўзгариб боради ва тупроқ горизонтларининг навбат билан алмашинишида намоён бўлади. Шунинг учун бу жараёнларни билмай туриб инсоннинг ҳаёт кечириш муҳитини ташкил этувчи омиллардан бири бўлган Т. қопламидан нотўғри фойдаланиш тупрок эрозиясига, унинг шўрланиши ва ботқоқланишига олиб келади. Т.нинг ифлосланишини камайтириш учун қишлоқ хўжалиги.да пестицидлардан фойдаланиш қоидалари жорий қилинган (яна қ. Тупроқ macнифи, Ту прок, унумдорлиги).
Ад.: Прасолов Л. И., Почвы Туркестана, Л., 1925; Баҳодиров М., Расулов А., Тупроқшунослик, Т., 1975; Генусов А. 3 ., Почвы и земельные ресурсы Средней Азии, Т., 1983; Почвы Узбекистана, Т., 1984; Конобеева Г. М., Почвў Узбекистана, их районирование и качественная оценка, Т., 1985; Азимбоев С, Тупроқ ва унинг турлари, Т., 1986.
Жўрақул Сашпюров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.