Tuproq unumdorligi

Tuproq unumdorligi - tuproqning ösiŞşklarni suv, oziq moddalar va b. bilan ta'minlaş xususiyati. Tuproq toğ jinslaridan unumdorligi bilan farq qiladi. Unumdor tuproqlarda insonga asosiy oziq-ovqat mahsulotlarini beruvçi qişloq xöjaligi. ösimliklari östiriladi. Yer faqat unumdorlik xususiyati tufayli qişloq xöjaligi.da işlab çiqariş. vositasiga aylangan. T.u. tuproqhosil qiluvçi omillar: iqlim, relyef, tuprok hosil qiluvçi jinslar, tabiiy va madaniy ösimliklar bilan uzviy boglik, ammo unumdorlik darajasida, ayniqsa, yerdan foydalaniş xarakteri katta ahamiyatga ega. T.u.ning eng muhim omillar: ösimlik rivojlanişi uçun zarur oziq moddalar va ular turining yetarli mikdorda bölişi; ösimlik özlaştirişi mumkin bölgan namning mavjudligi; yaxşi tuprok, aeratsiyasi; tuproqning granulometrik tarkibi, struktura holati va tuzilişi; zaharli moddalar (kislota, işqor, tuz va b.) mikdori; tuproq reaksiyasi va b.dan iborat. Bu xususiyatlar yigindisi tuproqning madaniylaşganlik holati darajasini belgilaydi. Unumdorlikning barça elementlari bir-biri bilan çambarças boğliq. Bu elementlardan birortasining özgarişi boşqalariga ham ta'sir körsatadi. Har xil ösimliklarning T.u.ga talabi turliça bölganligi sababli va ösimlik biologiyasiga boğliq holda bir tur ösimlik uçun unumdor hisoblangan tuproq boşqa tur uçun unumdor bölmasligi mumkin.

Unumdorlik, asosan, tabiiy va samarali turlarga bölinadi. Tabiiy unumdorlik tuprokdagi oziq moddalar umumiy zaxirasi bilan xarakterlanadi; uning şakllanişi esa tuprok hosil böliş şaroitlari va omillari hamda genezisiga boğliq. Samarali (sun'iy) unumdorlikning inson mehnat faoliyati bilan, ya'ni yerga işlov beriş, suğoriş, öğitlaş, şörini yuviş kabi agrokompleks tadbirlar bilan boşqaradi (q. Melioratsiya). Sun'iy yöl bilan qumlik, toşloq, botqoqlik kabi unumsiz yerlarda unumdor tuproklar paydo qiliş mumkin. Tabiiy unumdor tuproklar ba'zan kam samaraga ega bölişi mumkin va aksinça yuqori agrotexnika tadbirlarini qöllaş natijasida unumsiz tuproqlarda yuqori unumdorlikka erişiş mumkin. Tuprokdagi oziq moddalar miqdori (azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, bor, marganets va b. mikroelementlar) tuprok, hosil qiluvçi jinslar va uning tagidagi yotqizikdar (tagzamini) tarkibiga hamda tuproq hosil qiluvçi jarayonlarga boğliq. Ösimliklarning mikroelementlarni özlaştirişiga tuproq reaksiyasi katta ta'sir körsatadi (q. Tuprok, nordonligi). Tuprokdagi oziq moddalar zaxirasi mineral va organik öğitlar soliş bilan boşkarib turiladi. Tuprokda suvda oson eruvçi tuzlar, asosan, natriy, şuningdek, magniy, kalsiy va b. kationlarining ortiqça miqdorda bölmasligi unumdorlikning muhim şartidir. Tuproqda tuzlar miqdorining meyordan oşib ketişi — tuproqning şörlanişi, asosan, notöğri suğorişdan vujudga keladi, natijada unumdorlik keskin pasayib ketadi. Tuproq qatlamidagi zararli tuzlarni yöqotiş uçun şör yerlar yuviladi (q. Şör yuviş). Şörlanişning oldini oliş uçun esa tuproq xususiyati va tarkibiga karab suyuriş rejimi belgilanadi. Qurğoqçilik rnlarida, jumladan, suğorma dehqonçilik zonalarida suyuriş T.u.ni tubdan oşiradi. T.u.ning past bölişi, köpinça patogen organizmlar mavjudligiga ham boglik. Ularni kimyoviy (xaşarotlarni bepuşt kiliş, fungitsidlar sepiş va b.) va agrotexnik tadbirlar (almaşlab ekiş, tuprokka işlov beriş) yordamida yök kiliş tuproqning samarali unumdorligini keskin oşiradi. T.u.ni saklaş uçun tuprokka eroziyaga yöl köymaydigan usullarda işlov beriladi, dala ihota örmonzorlari barpo kilinadi, daryo va kanallar qirgoği mustahkamlanadi va ğ.k. Jöraqul Sattarov.