Tuproq unumdorligi

Tuproq unumdorligi — tuproqning ösimliklarni suv, oziq moddalar va havo bilan ta'minlab, ularning normal ösişi uçun şaroit yaratiş qobiliyati. ÖzME'ga köra, aynan şu xususiyat tuproqni oddiy toğ jinsidan ajratib turadi va yerni qişloq xöjaligida asosiy işlab çiqariş vositasiga aylantiradi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, unumdorlik tuproqning yaxlit, «emerjent» xossasi: u tarkibiy qismlar — çirindi, suv, havo, loy va qum — özaro ta'sirlaşgandagina namoyon böladi.1

ÖzME'ga köra, tuproq unumdorligi tuproq hosil qiluvçi omillar — iqlim, relyef, ona jins va ösimlik qoplami bilan çambarças boğliq, biroq uning darajasiga yerdan qanday foydalanilayotgani ayniqsa kuçli ta'sir körsatadi. Unumdorlikni belgilovçi asosiy körsatkiçlar quyidagilar:

• ösimlik uçun zarur oziq elementlarining (azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, bor, marganets va boşqalar) yetarli miqdorda va özlaştiriladigan şaklda bölişi;
• ösimlik foydalana oladigan namlik va tuproqning yaxşi havo almaşinuvi;
• granulometrik tarkibi, strukturasi va tuzilişi;
• kislota, işqor va tuzlar kabi zararli moddalarning kamligi hamda tuproq muhitining (reaksiyasining) qulayligi.

Bu elementlar bir-biri bilan boğliq: birining özgarişi boşqalariga ham ta'sir qiladi. Ösimliklarning talabi turliça bölgani uçun bir ekin uçun unumdor tuproq boşqasi uçun unumsiz bölişi mumkin.

ÖzME unumdorlikni ikki asosiy turga ajratadi. Tabiiy unumdorlik tuproqdagi oziq moddalarning umumiy zaxirasi bilan belgilanadi va tuproqning kelib çiqişi hamda hosil böliş şaroitiga boğliq. Samarali (sun'iy) unumdorlik esa inson faoliyati — yerga işlov beriş, suğoriş, öğitlaş, şör yuviş kabi agrotexnik va meliorativ tadbirlar natijasida şakllanadi. Tabiatan boy tuproq ham kam hosil berişi, aksinça, yuqori agrotexnika qöllanganda unumsiz yerlarda — qumlik, toşloq yoki botqoqlikda ham unumdor tuproq hosil qiliş mumkin.

ÖzME'ga köra, unumdorlikning keskin pasayişiga köpinça notöğri suğoriş tufayli kelib çiqadigan şörlaniş sabab böladi; bunga qarşi şör yuviladi va tuproq xususiyatiga mos suğoriş rejimi belgilanadi. Kasallik qözğatuvçi organizmlar ham hosilni kamaytiradi, ularga qarşi almaşlab ekiş va kimyoviy himoya qöllanadi. Tuproqni eroziyadan saqlaş uçun yumşoq işlov beriş usullari, ihota örmonzorlari va qirğoqlarni mustahkamlaş zarur.

Rusça Vikipediyaga köra, tuproq degradatsiyasi zanjirli jarayon bölib, uni töxtatiş qiyin: yerning yomonlaşuvi ösimliklar hosildorligini kamaytiradi, bu esa eroziya va oziq moddalar yuvilişini kuçaytiradi. Unumdorlikni tiklaş uzoq, qimmat va murakkab bölgani sababli tuproqni haddan taşqari çarçatiş va ifloslantirişning oldini oliş muhim.