Turbulent oqim
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 717–718-b. — ziyouz.com
Turbulent oqim (lot. turbulentus — jöşqin, tartibsiz) — turbulenglik kuzatiladigan suyuqlik (gaz) oqimi (q. Turbulentlik). T. o.da suyuqlik (gaz) ning ayrim zarralari murakkab trayektoriya böylab tartibsiz, beqaror harakat qiladi. Bunda oqimdagi har bir nuqta tezligi vaqt utişi bilan özgaradi va pulsatsiya (jadal) tusida böladi. Bosimda ham pulsatsion özgariş röy beradi, siqilayotgan suyuqlikning ziçligi esa özgaradi. Jadal tartibsiz aralaşuv tufayli T. o. yuqori issiqlik uzatiş, kimyoviy reaksiyalar (mas., yoniş) ni tez tarqatiş, tovuş va elektromagnit tölqinlarni soçiş, şuningdek, impulsni uzatiş va şu sababli qattiq jismlarni aylanib oqayotganda ularga yuqori kuç ta'sir körsatiş xususiyatiga ega. Bunda T. o.larda harakatlanuvçi jism (zarra, tölqin)lar ançagina katta qarşilikka uçraşi sababli kattagina energiya yöqotişlari sodir böladi. T.o. davrida harakat qilayotgan suyuqlikning ayrim massalari intensiv ravişda aralaşib turadi.
Köpçilik atm. hodisalari va jarayonlari — atmosfera bilan sirt orasidagi energiya almaşinuvida, issiqlik va namlikning köçişida, Yer sirti va havzalardagi buğlanişlarda, atm. dagi iflosliklar diffuziyasida, dengizda şamol tölqinlari va şamol oqimlarining vujudga kelişida, atm. da qisqa radiotölqinlarning soçilişi kabi hollarda atm.ning turbulentligi katta rol öynaydi.
Q.: Turbulentlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРБУЛЕНТ ОҚИМ (лот. turbulentus — жўшқин, тартибсиз) — турбуленглик кузатиладиган суюқлик (газ) оқими (қ. Турбулентлик). Т. о.да суюқлик (газ) нинг айрим зарралари мураккаб траектория бўйлаб тартибсиз, беқарор ҳаракат қилади. Бунда оқимдаги ҳар бир нуқта тезлиги вақт утиши билан ўзгаради ва пульсация (жадал) тусида бўлади. Босимда ҳам пульсацион ўзгариш рўй беради, сиқилаётган суюқликнинг зичлиги эса ўзгаради. Жадал тартибсиз аралашув туфайли Т. о. юқори иссиқлик узатиш, кимёвий реакциялар (мас., ёниш) ни тез тарқатиш, товуш ва электромагнит тўлқинларни сочиш, шунингдек, импульсни узатиш ва шу сабабли қаттиқ жисмларни айланиб оқаётганда уларга юқори куч таъсир кўрсатиш хусусиятига эга. Бунда Т. о.ларда ҳаракатланувчи жисм (зарра, тўлқин)лар анчагина катта қаршиликка учраши сабабли каттагина энергия йўқотишлари содир бўлади. Т.о. даврида ҳаракат қилаётган суюқликнинг айрим массалари интенсив равишда аралашиб туради.
Кўпчилик атм. ҳодисалари ва жараёнлари — атмосфера билан сирт орасидаги энергия алмашинувида, иссиқлик ва намликнинг кўчишида, Ер сирти ва ҳавзалардаги буғланишларда, атм. даги ифлосликлар диффузиясида, денгизда шамол тўлқинлари ва шамол оқимларининг вужудга келишида, атм. да қисқа радиотўлқинларнинг сочилиши каби ҳолларда атм.нинг турбулентлиги катта роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.