Turizm

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 722–723-b. — ziyouz.com

Turizm (frans. tour — sayr, sayohat), sayyoqlik — sayohat (safar) qiliş; faol dam oliş turlaridan biri. T. deganda jismoniy şaxsning doimiy istiqomat joyidan soğlomlaştiriş, ma'rifiy, kasbiyamaliy yoki boşqa maqsadlarda borilgan joyda (mamlakatda) haq tölanadigan faoliyat bilan şuğullanmagan holda uzoği bilan 1 y. muddatga jönab ketişi (sayohat qilişi) tuşuniladi.

T.ning tarixi 19-a. boşlariga borib takaladi. Dastlab Angliyadan Franiiyaga uyuşgan sayyohlik taşkil etilgan (1815 y.). T.ning asosçisi hisoblanmiş ingliz ruhoniysi Tomas Kuk 1843 y.da 1temir yöl sayyoxligini taşkil qildi. Şundan söng u özining xususiy turistik korxonasini tuzdi va 1866 y. dastlabki sayyoxlik guruxlari AQŞga jönatiddi. Şarqda arab sayyohi Ibn Battuta 21 yoşida sayohatini boşlab, deyarli barça Şarq va Şim. Afrika mamlakatlarini piyoda kezib çikdi.

Movarounnahrda ilk sayyohlarning safarlari Amir Temur va temuriylar davrida faollaşgan. Amir Temur fransuz qiroli Karl VI va ingliz qiroli Genrix IV bilan doimiy aloqada bölgan. Uning elçisi 1403 y. Parijga kelgan. Ispaniyalik Klavixoning «Buyuk Temurning hayoti va faoliyati» kitobida Movarounnahrdagi ijtimoiy hayot va sayyoxlarning Temur davlatiga intilişi aks etgan.

Hoz. davrda T. dunyoning juda köp mamlakatlarida ommaviy tuye olgan. Odatda, T. turistik taşkilotlar orqali turistik marşrutlar böyiça uyuştiriladi. T.ning juda köp turlari va şakllari mavjud (içki, xalqaro, havaskorlik T.i, uyuşgan T., yaqin joyga sayohat, uzoqqa sayohat, bilim saviyasini kengaitiriş maqsadida T., toqqa çiqiş, suv T.i, avtoturizm, piyoda yuriladigan T., sport T.i va b.).

Özbekistonda T. sohasiga rahbarlikni «Özbekturizm» milliy kompaniyasi (1992 y. 27 iyulda tuzilgan) olib boradi. Kompaniyaning asosiy vazifasi T. infrastrukturasini rivojlantiriş, çet el sarmoyasini jalb qilib zamonaviy turistik komplekslarni barpo etiş, yangi turistik yönalişlarni işlab çiqiş, xizmatlar doirasini kengaitiriş va b.dan iborat.

«Özbekturizm» milliy kompaniyasi sayohat qiliş turiga qarab quyidagi turistik yönalişlarni işlab çiqqan: klassik yönaliş (Toşkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Toşkent; Toşkent, Samarkand, BuxoroŞahrisabz, Toşkent). Bu yönaliş eng qad. yodgorliklar va b. tarixiymadaniy obidalarga taşrif bilan boğliq; ekologik T. yönalişi (Çimyon, Çorvoq dam oliş va davolaniş oromgohi, Zomin qöriqxonasi, Buxoro viloyatidagi qöriqxonalar). Bu yönaliş alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar va sayyohlar uçun ekologik jihatdan qulay ğamda foydali hisoblanadigan joylarga taşrif bilan boğliq; arxeologik T. yönalişi (Qoraqalpoğiston, Surxondaryo, Samarkand hududdari böylab). Bu yönaliş Özbekistonning eng qad. topilmalari va arxeologik qazişmalar olib borilayotgan joylari bilan tanişişni maqsad qilib qöyadi; ekstre mal T. yönalişi (Çimyon, Farğona vodiysi, Orol böyi, Buxoro, Navoiy viloyati hududlari böylab); liniy T. yönalişi (Toşkent, Samarkand, Buxoro, Toşkent) — mamlakatimizdagi tarixiy diniy obidalarni ziyorat qiliş bilan boğliq.

T. sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga soliş, turistik xizmatlar bozorini rivojlantiriş, şuningdek, turistlar va turistik faoliyat subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qiliş maqsadida Özbekiston Respublikasining «Turizm töğrisida»gi qonuni kabul kilingan (1999 y. 20 avg.). Şu bilan birga Özbekiston Respublikasi Prezidentining «2005 y.gaça bölgan davrda Özbekistonda turizmni rivojlantiriş davlat dasturi töğrisida»gi farmoni (1999 y. 15 apr.) sohani rivojlantirişda muhim omil böldi.

T. taşkilotlarini takomillaştiriş hamda kiçik va örta turistik korxonalarning xizmat körsatiş bozorini faollaştiriş, şuningdek, xorijiy sarmoyani T. sohasiga jalb kiliş maqsadida 1998 y. Özbekiston Respublikasi hukumati qarori bilan Toşkentda «Xususiy sayyoxlik taşkilotlari uyuşmasi» taşkil etildi. U 300 dan ziyod turistik korxonalar bilan yaqindan aloqada bölib faoliyat olib boradi. Özbekistonda «Kumuşkon» turistik bazasi va «Sanzar» kemping majmuasi mavjud bölib, ular «Özbekturizm» milliy kompaniyasi tizimi taşkilotlari hisoblanadi. Şu bilan birga Çorvoq, Çimyon, Beldersoy dam oliş oromgohlari va yuzga yaqin xususiy mehmonxonalar işlab turibdi. Özbekistonda köplab turistlarni qabul qiliş va ularga xizmat körsatiş imkoniyatiga ega bölgan mehmonxonalar soni tobora ösib bormoqda.

Özbekiston 1993 y.da öz safiga 120 dan ortiq mamlakatni birlaştirgan Jahon turistik taşkiloti (WTO; 1975 y. tuzilgan)ga a'zo böldi. Şuningdek, Özbekiston WTO Yevropa komissiyasi rayosatining ham a'zosidir. 2004 y. «Buyuk ipak yöli» loyihasi doirasida Samarkand viloyatida Jahon turistik taşkilotining vakolatxonasini oçiş közda tutilgan. Özbekistonda T. sohasiga oid «Buyuk ipak yöli» xalqaro turistik reklamaaxborot gaz. (1994 y.dan), «Biznes Gayd» JUR (RUS va ingliz tillarida) va b. ommaviy naşrlar çop etiladi.

As:Tuxliyev N., Taksanov A.,Ekonomika bolşogo turizma, T., 2001.

Farangiz Abdullayeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРИЗМ (франц. tour — сайр, саёҳат), сайёқлик — саёҳат (сафар) қилиш; фаол дам олиш турларидан бири. Т. деганда жисмоний шахснинг доимий истиқомат жойидан соғломлаштириш, маърифий, касбийамалий ёки бошқа мақсадларда борилган жойда (мамлакатда) ҳақ тўланадиган фаолият билан шуғулланмаган ҳолда узоғи билан 1 й. муддатга жўнаб кетиши (саёҳат қилиши) тушунилади.

Т.нинг тарихи 19-а. бошларига бориб такалади. Дастлаб Англиядан Франиияга уюшган сайёҳлик ташкил этилган (1815 й.). Т.нинг асосчиси ҳисобланмиш инглиз руҳонийси Томас Кук 1843 й.да 1темир йўл сайёхлигини ташкил қилди. Шундан сўнг у ўзининг хусусий туристик корхонасини тузди ва 1866 й. дастлабки сайёхлик гурухлари АҚШга жўнатидди. Шарқда араб сайёҳи Ибн Баттута 21 ёшида саёҳатини бошлаб, деярли барча Шарқ ва Шим. Африка мамлакатларини пиёда кезиб чикди.

Мовароуннаҳрда илк сайёҳларнинг сафарлари Амир Темур ва темурийлар даврида фаоллашган. Амир Темур француз қироли Карл VI ва инглиз қироли Генрих IV билан доимий алоқада бўлган. Унинг элчиси 1403 й. Парижга келган. Испаниялик Клавихонинг «Буюк Темурнинг ҳаёти ва фаолияти» китобида Мовароуннаҳрдаги ижтимоий ҳаёт ва сайёхларнинг Темур давлатига интилиши акс этган.

Ҳоз. даврда Т. дунёнинг жуда кўп мамлакатларида оммавий туе олган. Одатда, Т. туристик ташкилотлар орқали туристик маршрутлар бўйича уюштирилади. Т.нинг жуда кўп турлари ва шакллари мавжуд (ички, халқаро, ҳаваскорлик Т.и, уюшган Т., яқин жойга саёҳат, узоққа саёҳат, билим савиясини кенгаитириш мақсадида Т., тоққа чиқиш, сув Т.и, автотуризм, пиёда юриладиган Т., спорт Т.и ва б.).

Ўзбекистонда Т. соҳасига раҳбарликни «Ўзбектуризм» миллий компанияси (1992 й. 27 июлда тузилган) олиб боради. Компаниянинг асосий вазифаси Т. инфраструктурасини ривожлантириш, чет эл сармоясини жалб қилиб замонавий туристик комплексларни барпо этиш, янги туристик йўналишларни ишлаб чиқиш, хизматлар доирасини кенгаитириш ва б.дан иборат.

«Ўзбектуризм» миллий компанияси саёҳат қилиш турига қараб қуйидаги туристик йўналишларни ишлаб чиққан: классик йўналиш (Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Хива, Тошкент; Тошкент, Самарканд, БухороШаҳрисабз, Тошкент). Бу йўналиш энг қад. ёдгорликлар ва б. тарихиймаданий обидаларга ташриф билан боғлиқ; экологик Т. йўналиши (Чимён, Чорвоқ дам олиш ва даволаниш оромгоҳи, Зомин қўриқхонаси, Бухоро вилоятидаги қўриқхоналар). Бу йўналиш алоҳида муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудлар ва сайёҳлар учун экологик жиҳатдан қулай ғамда фойдали ҳисобланадиган жойларга ташриф билан боғлиқ; археологик Т. йўналиши (Қорақалпоғистон, Сурхондарё, Самарканд ҳудуддари бўйлаб). Бу йўналиш Ўзбекистоннинг энг қад. топилмалари ва археологик қазишмалар олиб борилаётган жойлари билан танишишни мақсад қилиб қўяди; экстре мал Т. йўналиши (Чимён, Фарғона водийси, Орол бўйи, Бухоро, Навоий вилояти ҳудудлари бўйлаб); линий Т. йўналиши (Тошкент, Самарканд, Бухоро, Тошкент) — мамлакатимиздаги тарихий диний обидаларни зиёрат қилиш билан боғлиқ.

Т. соҳасидаги муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш, туристик хизматлар бозорини ривожлантириш, шунингдек, туристлар ва туристик фаолият субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг «Туризм тўғрисида»ги қонуни кабул килинган (1999 й. 20 авг.). Шу билан бирга Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2005 й.гача бўлган даврда Ўзбекистонда туризмни ривожлантириш давлат дастури тўғрисида»ги фармони (1999 й. 15 апр.) соҳани ривожлантиришда муҳим омил бўлди.

Т. ташкилотларини такомиллаштириш ҳамда кичик ва ўрта туристик корхоналарнинг хизмат кўрсатиш бозорини фаоллаштириш, шунингдек, хорижий сармояни Т. соҳасига жалб килиш мақсадида 1998 й. Ўзбекистон Республикаси ҳукумати қарори билан Тошкентда «Хусусий сайёхлик ташкилотлари уюшмаси» ташкил этилди. У 300 дан зиёд туристик корхоналар билан яқиндан алоқада бўлиб фаолият олиб боради. Ўзбекистонда «Кумушкон» туристик базаси ва «Санзар» кемпинг мажмуаси мавжуд бўлиб, улар «Ўзбектуризм» миллий компанияси тизими ташкилотлари ҳисобланади. Шу билан бирга Чорвоқ, Чимён, Белдерсой дам олиш оромгоҳлари ва юзга яқин хусусий меҳмонхоналар ишлаб турибди. Ўзбекистонда кўплаб туристларни қабул қилиш ва уларга хизмат кўрсатиш имкониятига эга бўлган меҳмонхоналар сони тобора ўсиб бормоқда.

Ўзбекистон 1993 й.да ўз сафига 120 дан ортиқ мамлакатни бирлаштирган Жаҳон туристик ташкилоти (WTO; 1975 й. тузилган)га аъзо бўлди. Шунингдек, Ўзбекистон WTO Европа комиссияси раёсатининг ҳам аъзосидир. 2004 й. «Буюк ипак йўли» лойиҳаси доирасида Самарканд вилоятида Жаҳон туристик ташкилотининг ваколатхонасини очиш кўзда тутилган. Ўзбекистонда Т. соҳасига оид «Буюк ипак йўли» халқаро туристик рекламаахборот газ. (1994 й.дан), «Бизнес Гайд» ЖУР (РУС ва инглиз тилларида) ва б. оммавий нашрлар чоп этилади.

Ас:Тухлиев Н., Таксанов А.,Экономика большого туризма, Т., 2001.

Фарангиз Абдуллаева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.