Turizm

Turizm (fransuzça «tour» — sayr, aylanib çiqiş), sayyohlik — kişining doimiy yaşaydigan joyidan vaqtinça boşqa joyga yoki mamlakatga dam oliş, sağliğini tiklaş, bilim oliş, ziyorat yoki boşqa maqsadda borişi, şuningdek bunday safarlarni taşkil etuvçi xöjalik sohasi. ÖzME uni faol hordiq çiqarişning bir turi sifatida ta'riflaydi va asosiy şartni ta'kidlaydi: sayyoh borgan joyida haq tölanadigan iş bilan band bölmaydi, safar esa bir yildan oşmaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Birlaşgan Millatlar Taşkilotining turizm böyiça ixtisoslaşgan agentligi (hozir UN Tourism nomini olgan) turizmni odamlarning odatiy muhitidan taşqarida ketma-ket bir yildan ortiq bölmagan muddat qolişi deb belgilaydi. Rusça Vikipediya bu tuşunçaning uç asosiy belgisini ajratadi: kişi kundalik yaşaş muhitidan çiqadi, borgan joyi uning doimiy turar joyiga aylanmaydi va u yerda daromad keltiradigan mehnat bilan şuğullanmaydi. Ayni manbada «turist» sözini fransuz yozuvçisi Stendal ommalaştirgani aytiladi, inglizça Vikipediyaga köra esa ingliz tilida «tourist» sözi 1772-yilda, «tourism» 1811-yilda qayd etilgan.

Odamlar qadimdan savdo, ziyorat va ilm istab uzoq yöllarga çiqqan. ÖzME bu borada Ibn Battutani misol keltiradi: arab sayyohi 21 yoşida yölga tuşib, Şarq va Şimoliy Afrikaning deyarli barça ölkalarini kezib çiqqan. Movarounnahrda xorijiy elçi va sayyohlar oqimi Amir Temur va temuriylar davrida kuçaygan; ispaniyalik elçi Rui Gonsales de Klavixoning kundaligi Temur davlatidagi hayotni tasvirlaydi.

Uyuşgan, ya'ni oldindan reja asosida taşkil etiladigan sayyohlik 19-asrda paydo bölgan. ÖzME'ga köra, ilk guruh safarlari 1815-yilda Angliyadan Fransiyaga uyuştirilgan. Bu sohaning asosçisi sanaladigan ingliz ruhoniysi Tomas Kuk 1841-yilda (ÖzME'da 1843-yil deb berilgan) temir yöl orqali guruh sayohatini taşkil qilgan, keyin öz turistik korxonasini oçgan va 1866-yilda ilk sayyohlarni AQŞga jönatgan.

Safar yönalişiga qarab içki (mamlakat içidagi), kiruvçi (çet elliklarning kelişi) va çiquvçi (öz fuqarolarining xorijga ketişi) turizm farqlanadi; bu bölinişni inglizça Vikipediya BMTning 1994-yilgi tavsiyalariga tayanib keltiradi. Maqsadiga köra madaniy-tarixiy, ziyorat, ekologik, davolaniş, sport, toğ va suv sayohatlari, avtoturizm, işbilarmonlik safarlari ajratiladi. Sayohat yakka tartibda yoki turistik firmalar tuzgan marşrutlar böyiça guruh bölib amalga oşirilişi mumkin.

ÖzME naşr etilgan davrda Özbekistonda bu sohani 1992-yil 27-iyulda tuzilgan «Özbekturizm» milliy kompaniyasi boşqargan. U tarixiy obidalarni ziyorat qiliş (Toşkent — Samarqand — Buxoro — Xiva yönalişi), Çimyon, Çorvoq va Zomin qöriqxonasi kabi tabiat maskanlariga sayohat, Qoraqalpoğiston va Surxondaryodagi arxeologik yodgorliklarni köriş, ekstremal hamda diniy ziyorat yönalişlarini işlab çiqqan. Soha 1999-yil 20-avgustda qabul qilingan «Turizm töğrisida»gi qonun bilan tartibga solinadi. Özbekiston 1993-yilda Jahon turizm taşkilotiga a'zo bölgan.

Turizm ham iqtisodiy, ham ijtimoiy ahamiyatga ega: u mehmonxona, transport va xizmat körsatiş sohalarini rivojlantiradi. Şu bilan birga inglizça Vikipediya uning atrof-muhitga salbiy ta'sirini ham qayd etadi va barqaror turizm tamoyillari tobora muhim bölib borayotganini ta'kidlaydi.