Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Turk xoqonligi

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 726–729-b. — ziyouz.com

    Turk xoqonligi - Markaziy Osiyo mintaqasi va unga tutaş bir neça ölkalarni öz içiga olgan yirik saltanat (6—8-a.lar). T. x.ga doyr ma'lumotlar UrxunEnisey bitiktoşlari, xitoy yilnomalari, yunon (Vizantiya), arman, suryoniy, sugd, arab, fors, tibet, baqtriy manbalarida saqlanib qolgan.

    6-a.ning 2yarmida T.x. vujudga kelgunga qadar mintaqada 2 yirik davlat: Eftaliylar va Jujanlar davlati hukm surardi. T. x.ning asosçilari bölmiş turkiy aşina qabilasi esa bu paytda Oltoy toglarining jan. yon bağirlarida istiqomat qilar va Jujanlar davlatiga tobe edi. Jujanlar qöl ostidagi aşina turklari kuçayib 545 y. tele qabilalarini, 551 y. esa jujanlarni yengadilar. Şu tariqa oğaini Bumin va Istami 552 y. T. x.ga asos soladilar. Bumin özini xoqon deb e'lon qiladi (q. Bumin xoqon, Istami xoqon). 555 y.ga kelib, Markaziy Osiyoning şim. şarqidagi qabilalar, Uzok, Şarqdagi kidan (qoraxitoy), tatabi, şivey kabi mançjur va möğul qabilalari, Yenisey böyidagi turkiy qabilalar ham T. x. qöşinlari tomonidan tobe etilib, 555 y.dayoq Şarqiy Turkistonning katta qismi T. x. köl ostiga ötadi. Turk xoqoni Muğon (553-572) Xitoyga 556- 557 y.larda yurişlar qilib, bu yerdagi Ğarbiy Vey (Toba) sulolasi örnini egallagan Şim. Şim. Si (550—577) va Çjou (577—581) sulolalarini öz ta'sir doirasiga oladi. T. x. 565 y. eftaliylarga Naxşab ş. (hoz. Qarşi ş. yaqinidagi Yerqörğon xarobasi) atrofida oğir zarba beradi. T. x. eftaliylarga qaraşli Çoç, Farğona, Ustruşona, Samarkand, Xorazm, Buxoro, Keş va Nasafni qölga kiritgan bir paytda xoqonlikning eftaliylarga qarşi ittifoqçisi Sosoniylar Eroni hukmdori Xusrav I Anuşirvon esa Eftaliylar tarkibida bölgan Toxariston, Kobuliston, Zobuliston (Şim. Afğoniston) viloyatlarini egallaydi. Sosoniylar bilan bevosita qöşni bölib qolgan xoqonlikning Eronga yuborilgan elçilarining öldirilişi va suğdiy Maniax boşçiligida ipak tijoratini yölga qöyiş maqsadida yöllangan elçilarga Eron şohining qöpol munosabatda bölişi, hatto ular keltirgan ipak matolarni yoqişga buyurişi T. x. va Sosoniylar örtasidagi ittifoqqa raxna soladi. T. x. Eron bilan orani uzib, Vizantiya imperiyasiga yaqinlaşiş, u bilan savdosotiq, asosan, ipak tijoratini rivojlantiriş uçun unga 567 y. mazkur Maniax boşçiligida elçilik hay'atini yuboradi. Şu paytdan boşlab ikki davlat örtasida ittifoq vujudga keladi. Eron — Vizantiya örtasida 571 y. jang boşlangaç, ğarbga yurişni davom ettirayotgan Istami şu yili Şim. Kavkazdagi Kuban daryosi havzasi va Ozarbayjonni qölga kiritadi. Boşqa tarafdan esa 567 y.danoq Sosoniylarga qarşi Amudaryo yönalişi böylab yuriş uyuştira boşlagan Istami bu jabhada katta muvaffaqiyatlar qozonib, Toxaristonni olgaç, T. x.ning jan.ğarbi~y çegarasi Amudaryo bölib qoladi. 6-a.ning sönggi çoragida Kobuliston (Kobul), Zobuliston va Xurosonning katta kismi xoqonlik tarkibiga ötadi. 576 y.da T.x. bilan Vizantiya orasida ixtilof paydo böladi va xoqonlik şu yili Qrimdagi Bospor (Kerç)ni bosib oladi va 581 y.da Xersonesni qamal qiladi. Şarqiy Yevropada xoqonlik hududi bu paytga kelib Qora dengiz sohillari, şarqda Koreya böğozi, şim.da Ural toğlari, Yenisey va Baykalböyi, jan.da Afğoniston va Şim. Hindiston hududdarini öz içiga olar edi.

    580-y.larga kelib xoqonlikda içki nizolar, taxt talaşuvlar avj oladi. Bu işga Xitoyning Suy sulolasi ham aralaşadi. Şundan söng xoqonlik bir muddat Oltoy toğlarining şarqidan to Uzoq Şarqqaça bölgan hududni, ya'ni Jan. Sibir, Urxun havzalari (Möğuliston), Şim. Xitoy hududlarini öz içiga oluvçi Şarqiy T. x. va Oltoy toglarining ğarbidagi xoqonlikka qaram ölkalarni öz içiga oluvçi markazi Yettisuv bölgan Ğarbiy T. x. ga bölinib ketadi.

    Markazi Ötukan vodiysi (Möğuliston) bölgan Şarqiy T. x. Şibi xoqon (609—619) davrida Xitoy (Suy) imperiyasiga qarşi jang olib boradi. U 615 y.da Xitoyga yuriş qilib Yaymin (Ordos) viloyatida imperator Yandini qurşovga oladi. Yaymindagi 41 qal'adan 39 tasi T.x. qöliga ötadi. 618 y.da Suy sulolasini ağdarib, uning örnini egallagan Tan sulolasining işlariga ham Şibi xoqon aralaşadi. U bu paytgaça şarkda kidan va şivey qabilalarini, Jan.Ğarbda Tuguxun (Togon) davlati hamda Turfon ölkasini böysundirgaç, Xuanxe daryosini keçib ötib, Xitoy hududiga kirgan vaqtda vafot etadi. Taxtga

    Elxoqon (xitoy manbalarida Xyelixan; 620—630) ötiradi va 10 yil davomida, asosan, Xitoy bilan kuraş olib boradi. 2 marta, 624—626 y.larda poytaxt Çananni qurşab oladi. Uning ölimidan söng Şarqiy T. x. 50 yilga yaqin Xitoyga karam bölib qoladi.

    Öz davrida «Ön Öq xoqonligi» deb yuritilgan Ğarbiy T. x. Istamining öğli Tardu xoqon (576—603) Sosoniylar Eroniga qarşi janglar olib borib, ğarbda öz hokimiyatini kuçaytirdi. Uning öğli Şeguy xoqon (610— 618) davrida xoqonlik qöşinlari jan.ğarbiy hududlarda faol harakat yurita boşlaydi. U Eronning şim.şarqiy viloyatlariga xujum uyuştirib, sosoniylar ustidan yirik ğalabaga erişadi va Isfahon, Ray kabi şaharlarni qölga kiritadi. Uning inisi Tun yabğu (Tunşexu; 618— 630) xoqonlikning ğarbdagi nufuzini yanada mustahkamlaydi. U hukmronlik qilgan davrda T. x. ning çegarasi ğarb va jan.ğarbda, Jan.Şarqiy Yevropa daştlari, Kavkaz, Volgaböyi, Gurgon, Marv, Hind daryosining yuqori havzalari, Şim. Hindiston va Afğonistonning aksariyat viloyatlarini öz içiga olardi. Uning şad unvonli öğli boşçiligidagi xoqonlik qöşinlari Vizantiya imperatori Irakliy bilan birgalikda 627—628 y.larda Jan. Kavkazga safar uyuştiradi va bu yerdagi sosoniylar qöşinini yengib, Tbilisi ş.ni qölga kiritadi. Tun yabğu ğarbiy hududlarda xrkimiyatni mustahkamlaş maqsadida qarorgohini Şoş vohasining şim.dagi Mingbuloq (xitoyça Syansyuan) mavzesiga köçiradi va boşqaruvda islohotlar ötkazib qaram ölkalarga turkiy tudun va eltabar unvonli vakillar jönatadi.

    630y,larga kelib Ğarbiy T. x. ham bir muddat Xitoyga qaram bölib qoladi. Biroq tez orada öz qudratini tiklab oladi. Xitoy manbalarida qayd etilişiça, Elbilga Işbara yabğu (630—641) ning qöl ostida Şarqiy Turkistondagi Kuça, Şanşan, Çerçen, Xaraşar (Krraşahar) hokimliklari va Şi (Şoş), Şi' (Keş), Xe (KuşoniyaKattaqörğon), My (Marv), Kan (Suğd) va Toxariston ölkalari bölgan. Xoqonlik Istamining beşinçi böğin avlodi bölmiş Uluğ Işbara (Xelu Şabolo; 651—657) xoqon hukmronligi davrida Xitoyga qarşi bir neça yil kuraş olib boradi.

    Qapağan xoqon (691—716) davrida xoqonlik mintaqadagi eng yirik davlatga aylanadi. U jiyanlari Qutluğ Eltariş xoqonning öğillari Bilga va Kultegin hamda Tönyuquq bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi ğavzalari hamda Şandun ölkasiga yuriş qilib, 23 ta şaharni qölga kiritadi, 699 y.da jan.ğarbga, sobiq Ğarbiy T.x. hokimiyatini qölga kiritgan turgaşlarga va Toxariston ölkasiga yuriş qiladi. Qapağan xoqon 700 y. Tangut ölkasiga, 701 y. Xitoyning şim. ğarbidagi «Oltu Çub Suğdaq» ölkasiga, 703 y.da basmillarga, 705— 706 y.larda bayirqularga, 709 y.da çik va azlarga, 710 y.da qirğizlar va turgaşyaarta qarşi qöşin tortib ularni qaytadan öz tarkibiga qöşib oladi. T.x. Movarounnahrga bostirib kirgan arab istiloçilariga qarşi 710 y.da qöşin yuboradi va Suğd, Şoş, Farğona hokimlarining arablarga qarşi kuraşida qatnaşadi. Bilga xoqon (716— 734) hukmronligi davrida T.x. mintaqaning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi. 716 y.da Selenga daryosi havzasida istiqomat qiluvçi uyğurlartg., 1YI y.da öğuzlarga, 718 y.da qarluqlarta qarşi jang qilib, ularni xoqonlikka böysundiradi. Bu davrda xoqonlik hududlari şarqda Sirdaryoning şarqidan to ğarbda Xingan toğlari yonbağirlari (Manjuriya), Şandun ölkasi (Xitoyning şim.şarqi, Sariq dengizdagi Boxay körfazigaça bölgan yerlar)ni, janubda Tibetning şimoli, Şarqiy Turkiston, Xitoyning şim. viloyatlaridan to şim.da Yenisey daryosi va Baykalböyini öz içiga olganligi ma'lum böladi. 740-y.larga kelib T.x. ham içki, ham taşqi ziddiyatlarga duç keladi. Bilga xoqonning öğillari hukmronligi davrida xoqonlik zaiflaşadi. 742—744 y.larda uyğur, qarluq va basmil qabilalari birlaşib, xoqonlikka hujum uyuştirişadi. 745 y.da ittifoqçilar T. x.ning sönggi hukmdori Baymey xoqonni öldirişadi va xoqonlik taxti uyğurlar qöliga ötadi.

    T.x.ni dunyoning eng yirik davlatlari qatoriga qöşişda xoqonlar Bumin (551552), Muqan (553572), Taspar (572—581), Tönga Turon (588— 600), Şibi (609—619), Elxoqon (620—630), Qutluğ Eltariş (680— 691), Bekçör Qapağan (691—716), Bilga (716—734) va boş vazir Tönyuquq (680—726), şahzoda Kultegin (Köl Tegin) (684—731) hamda Ön Öq boşqaruvi hukmdorlari Istami yabğu (552576), Tardu (576603), Tun yabğu (618—630) kabilar muhim rol öynadilar. Ular davrida T.x. tomonidan Xitoy, Sosoniylar Eroni, Vizantiya kabi dunyoning kuçli davlatlariga qarşi yurişlar uyuştiriladi.

    T.x.ning boşqaruvida 2 xil tizim mavjud edi: böysundirilgan ba'zi ölka va viloyatlarda mavjud mahalliy sulolalar saklanib qolgan va ular xoqonlikka ölpon tölab turganlar; tobe ölka va viloyatlarning ayrimlari boşqaruviga tayinlangan x^kmdor xonadonga mansub vakillar hokimiyati.

    Bu paytda Sirdaryo va Amudaryo oraliği hamda tutaş hududlar T.x. tarkibida bölib, bu yerdagi Şoşda tudunlar, Farğonada ixşidlar, Ustruşonada afşinlar, Suğdda ixşidlar, Buxoroda buxorxudotlar, Xorazmda afriğiylar, Toxaristonda yabğular hokimiyati mavjud edi. Ularning ba'zilarining kelib çiqişi T. x. qukmdor sulolasiga mansub bölişgan. Jumladan, Şoş tudunlari, Toxariston yabğulari va h.k.

    Ad.: Gumilev L.N., Drevniye tyurki, 1967; Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993; Köçanov Ye. I., Koçeviye gosudarstva ot gunnov do mançjurov, M., 1997; Asadov F. M., Arabskiye istoçniki o tyurkax v rannem srednevekovye, Baku, 1993; Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.

    Ğaybulla Boboyorov.

    Q.: Istami xoqon

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТУРК ХОҚОНЛИГИ - Марказий Осиё минтақаси ва унга туташ бир неча ўлкаларни ўз ичига олган йирик салтанат (6—8-а.лар). Т. х.га дойр маълумотлар УрхунЕнисей битиктошлари, хитой йилномалари, юнон (Византия), арман, сурёний, сугд, араб, форс, тибет, бақтрий манбаларида сақланиб қолган.

    6-а.нинг 2ярмида Т.х. вужудга келгунга қадар минтақада 2 йирик давлат: Эфталийлар ва Жужанлар давлати ҳукм сурарди. Т. х.нинг асосчилари бўлмиш туркий ашина қабиласи эса бу пайтда Олтой тогларининг жан. ён бағирларида истиқомат қилар ва Жужанлар давлатига тобе эди. Жужанлар қўл остидаги ашина турклари кучайиб 545 й. теле қабилаларини, 551 й. эса жужанларни енгадилар. Шу тариқа оғаини Бумин ва Истами 552 й. Т. х.га асос соладилар. Бумин ўзини хоқон деб эълон қилади (қ. Бумин хоқон, Истами хоқон). 555 й.га келиб, Марказий Осиёнинг шим. шарқидаги қабилалар, Узок, Шарқдаги кидан (қорахитой), татаби, шивей каби манчжур ва мўғул қабилалари, Енисей бўйидаги туркий қабилалар ҳам Т. х. қўшинлари томонидан тобе этилиб, 555 й.даёқ Шарқий Туркистоннинг катта қисми Т. х. кўл остига ўтади. Турк хоқони Муғон (553-572) Хитойга 556- 557 й.ларда юришлар қилиб, бу ердаги Ғарбий Вэй (Тоба) сулоласи ўрнини эгаллаган Шим. Шим. Ци (550—577) ва Чжоу (577—581) сулолаларини ўз таъсир доирасига олади. Т. х. 565 й. эфталийларга Нахшаб ш. (ҳоз. Қарши ш. яқинидаги Ерқўрғон харобаси) атрофида оғир зарба беради. Т. х. эфталийларга қарашли Чоч, Фарғона, Уструшона, Самарканд, Хоразм, Бухоро, Кеш ва Насафни қўлга киритган бир пайтда хоқонликнинг эфталийларга қарши иттифоқчиси Сосонийлар Эрони ҳукмдори Хусрав I Ануширвон эса Эфталийлар таркибида бўлган Тохаристон, Кобулистон, Зобулистон (Шим. Афғонистон) вилоятларини эгаллайди. Сосонийлар билан бевосита қўшни бўлиб қолган хоқонликнинг Эронга юборилган элчиларининг ўлдирилиши ва суғдий Маниах бошчилигида ипак тижоратини йўлга қўйиш мақсадида йўлланган элчиларга Эрон шоҳининг қўпол муносабатда бўлиши, ҳатто улар келтирган ипак матоларни ёқишга буюриши Т. х. ва Сосонийлар ўртасидаги иттифоққа рахна солади. Т. х. Эрон билан орани узиб, Византия империясига яқинлашиш, у билан савдосотиқ, асосан, ипак тижоратини ривожлантириш учун унга 567 й. мазкур Маниах бошчилигида элчилик ҳайъатини юборади. Шу пайтдан бошлаб икки давлат ўртасида иттифоқ вужудга келади. Эрон — Византия ўртасида 571 й. жанг бошлангач, ғарбга юришни давом эттираётган Истами шу йили Шим. Кавказдаги Кубан дарёси ҳавзаси ва Озарбайжонни қўлга киритади. Бошқа тарафдан эса 567 й.даноқ Сосонийларга қарши Амударё йўналиши бўйлаб юриш уюштира бошлаган Истами бу жабҳада катта муваффақиятлар қозониб, Тохаристонни олгач, Т. х.нинг жан.ғарби~й чегараси Амударё бўлиб қолади. 6-а.нинг сўнгги чорагида Кобулистон (Кобул), Зобулистон ва Хуросоннинг катта кисми хоқонлик таркибига ўтади. 576 й.да Т.х. билан Византия орасида ихтилоф пайдо бўлади ва хоқонлик шу йили Қримдаги Боспор (Керчь)ни босиб олади ва 581 й.да Херсонесни қамал қилади. Шарқий Европада хоқонлик ҳудуди бу пайтга келиб Қора денгиз соҳиллари, шарқда Корея бўғози, шим.да Урал тоғлари, Енисей ва Байкалбўйи, жан.да Афғонистон ва Шим. Ҳиндистон ҳудуддарини ўз ичига олар эди.

    580-й.ларга келиб хоқонликда ички низолар, тахт талашувлар авж олади. Бу ишга Хитойнинг Суй сулоласи ҳам аралашади. Шундан сўнг хоқонлик бир муддат Олтой тоғларининг шарқидан то Узоқ Шарққача бўлган ҳудудни, яъни Жан. Сибирь, Урхун ҳавзалари (Мўғулистон), Шим. Хитой ҳудудларини ўз ичига олувчи Шарқий Т. х. ва Олтой тогларининг ғарбидаги хоқонликка қарам ўлкаларни ўз ичига олувчи маркази Еттисув бўлган Ғарбий Т. х. га бўлиниб кетади.

    Маркази Ўтукан водийси (Мўғулистон) бўлган Шарқий Т. х. Шиби хоқон (609—619) даврида Хитой (Суй) империясига қарши жанг олиб боради. У 615 й.да Хитойга юриш қилиб Яймин (Ордос) вилоятида император Яндини қуршовга олади. Яйминдаги 41 қалъадан 39 таси Т.х. қўлига ўтади. 618 й.да Суй сулоласини ағдариб, унинг ўрнини эгаллаган Тан сулоласининг ишларига ҳам Шиби хоқон аралашади. У бу пайтгача шаркда кидан ва шивей қабилаларини, Жан.Ғарбда Тугухун (Тогон) давлати ҳамда Турфон ўлкасини бўйсундиргач, Хуанхэ дарёсини кечиб ўтиб, Хитой ҳудудига кирган вақтда вафот этади. Тахтга

    Элхоқон (хитой манбаларида Хйелихан; 620—630) ўтиради ва 10 йил давомида, асосан, Хитой билан кураш олиб боради. 2 марта, 624—626 й.ларда пойтахт Чаньанни қуршаб олади. Унинг ўлимидан сўнг Шарқий Т. х. 50 йилга яқин Хитойга карам бўлиб қолади.

    Ўз даврида «Ўн Ўқ хоқонлиги» деб юритилган Ғарбий Т. х. Истамининг ўғли Тарду хоқон (576—603) Сосонийлар Эронига қарши жанглар олиб бориб, ғарбда ўз ҳокимиятини кучайтирди. Унинг ўғли Шегуй хоқон (610— 618) даврида хоқонлик қўшинлари жан.ғарбий ҳудудларда фаол ҳаракат юрита бошлайди. У Эроннинг шим.шарқий вилоятларига хужум уюштириб, сосонийлар устидан йирик ғалабага эришади ва Исфаҳон, Рай каби шаҳарларни қўлга киритади. Унинг иниси Тун ябғу (Туншэху; 618— 630) хоқонликнинг ғарбдаги нуфузини янада мустаҳкамлайди. У ҳукмронлик қилган даврда Т. х. нинг чегараси ғарб ва жан.ғарбда, Жан.Шарқий Европа даштлари, Кавказ, Волгабўйи, Гургон, Марв, Ҳинд дарёсининг юқори ҳавзалари, Шим. Ҳиндистон ва Афғонистоннинг аксарият вилоятларини ўз ичига оларди. Унинг шад унвонли ўғли бошчилигидаги хоқонлик қўшинлари Византия императори Ираклий билан биргаликда 627—628 й.ларда Жан. Кавказга сафар уюштиради ва бу ердаги сосонийлар қўшинини енгиб, Тбилиси ш.ни қўлга киритади. Тун ябғу ғарбий ҳудудларда хркимиятни мустаҳкамлаш мақсадида қароргоҳини Шош воҳасининг шим.даги Мингбулоқ (хитойча Цяньцюань) мавзесига кўчиради ва бошқарувда ислоҳотлар ўтказиб қарам ўлкаларга туркий тудун ва элтабар унвонли вакиллар жўнатади.

    630й,ларга келиб Ғарбий Т. х. ҳам бир муддат Хитойга қарам бўлиб қолади. Бироқ тез орада ўз қудратини тиклаб олади. Хитой манбаларида қайд этилишича, Элбилга Ишбара ябғу (630—641) нинг қўл остида Шарқий Туркистондаги Куча, Шаншан, Черчен, Харашар (Кррашаҳар) ҳокимликлари ва Ши (Шош), Шиъ (Кеш), Хэ (КушонияКаттақўрғон), My (Марв), Кан (Суғд) ва Тохаристон ўлкалари бўлган. Хоқонлик Истамининг бешинчи бўғин авлоди бўлмиш Улуғ Ишбара (Хэлу Шаболо; 651—657) хоқон ҳукмронлиги даврида Хитойга қарши бир неча йил кураш олиб боради.

    Қапаған хоқон (691—716) даврида хоқонлик минтақадаги энг йирик давлатга айланади. У жиянлари Қутлуғ Элтариш хоқоннинг ўғиллари Билга ва Култегин ҳамда Тўнюқуқ билан биргаликда Хитойдаги Хуанхэ дарёси ғавзалари ҳамда Шаньдун ўлкасига юриш қилиб, 23 та шаҳарни қўлга киритади, 699 й.да жан.ғарбга, собиқ Ғарбий Т.х. ҳокимиятини қўлга киритган тургашларга ва Тохаристон ўлкасига юриш қилади. Қапаған хоқон 700 й. Тангут ўлкасига, 701 й. Хитойнинг шим. ғарбидаги «Олту Чуб Суғдақ» ўлкасига, 703 й.да басмилларга, 705— 706 й.ларда байирқуларга, 709 й.да чик ва азларга, 710 й.да қирғизлар ва тургашяарта қарши қўшин тортиб уларни қайтадан ўз таркибига қўшиб олади. Т.х. Мовароуннаҳрга бостириб кирган араб истилочиларига қарши 710 й.да қўшин юборади ва Суғд, Шош, Фарғона ҳокимларининг арабларга қарши курашида қатнашади. Билга хоқон (716— 734) ҳукмронлиги даврида Т.х. минтақанинг энг қудратли давлатларидан бирига айланди. 716 й.да Селенга дарёси ҳавзасида истиқомат қилувчи уйғурлартг., 1YI й.да ўғузларга, 718 й.да қарлуқларта қарши жанг қилиб, уларни хоқонликка бўйсундиради. Бу даврда хоқонлик ҳудудлари шарқда Сирдарёнинг шарқидан то ғарбда Хинган тоғлари ёнбағирлари (Манжурия), Шаньдун ўлкаси (Хитойнинг шим.шарқи, Сариқ денгиздаги Бохай кўрфазигача бўлган ерлар)ни, жанубда Тибетнинг шимоли, Шарқий Туркистон, Хитойнинг шим. вилоятларидан то шим.да Енисей дарёси ва Байкалбўйини ўз ичига олганлиги маълум бўлади. 740-й.ларга келиб Т.х. ҳам ички, ҳам ташқи зиддиятларга дуч келади. Билга хоқоннинг ўғиллари ҳукмронлиги даврида хоқонлик заифлашади. 742—744 й.ларда уйғур, қарлуқ ва басмил қабилалари бирлашиб, хоқонликка ҳужум уюштиришади. 745 й.да иттифоқчилар Т. х.нинг сўнгги ҳукмдори Баймей хоқонни ўлдиришади ва хоқонлик тахти уйғурлар қўлига ўтади.

    Т.х.ни дунёнинг энг йирик давлатлари қаторига қўшишда хоқонлар Бумин (551552), Муқан (553572), Таспар (572—581), Тўнга Турон (588— 600), Шиби (609—619), Элхоқон (620—630), Қутлуғ Элтариш (680— 691), Бекчўр Қапаған (691—716), Билга (716—734) ва бош вазир Тўнюқуқ (680—726), шаҳзода Култегин (Кўл Тегин) (684—731) ҳамда Ўн Ўқ бошқаруви ҳукмдорлари Истами ябғу (552576), Тарду (576603), Тун ябғу (618—630) кабилар муҳим роль ўйнадилар. Улар даврида Т.х. томонидан Хитой, Сосонийлар Эрони, Византия каби дунёнинг кучли давлатларига қарши юришлар уюштирилади.

    Т.х.нинг бошқарувида 2 хил тизим мавжуд эди: бўйсундирилган баъзи ўлка ва вилоятларда мавжуд маҳаллий сулолалар сакланиб қолган ва улар хоқонликка ўлпон тўлаб турганлар; тобе ўлка ва вилоятларнинг айримлари бошқарувига тайинланган х^кмдор хонадонга мансуб вакиллар ҳокимияти.

    Бу пайтда Сирдарё ва Амударё оралиғи ҳамда туташ ҳудудлар Т.х. таркибида бўлиб, бу ердаги Шошда тудунлар, Фарғонада ихшидлар, Уструшонада афшинлар, Суғдда ихшидлар, Бухорода бухорхудотлар, Хоразмда африғийлар, Тохаристонда ябғулар ҳокимияти мавжуд эди. Уларнинг баъзиларининг келиб чиқиши Т. х. қукмдор сулоласига мансуб бўлишган. Жумладан, Шош тудунлари, Тохаристон ябғулари ва ҳ.к.

    Ад.: Гумилев Л.Н., Древние тюрки, 1967; Насимхон Раҳмон, Турк хоқонлиги, Т., 1993; Кўчанов Е. И., Кочевые государства от гуннов до манчжуров, М., 1997; Асадов Ф. М., Арабские источники о тюрках в раннем средневековье, Баку, 1993; Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.

    Ғайбулла Бобоёров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.