Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 738–739-b. — ziyouz.com

Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (TASSR) — Turkiston ölkasida sovet tuzumi örnatilgandan keyin bolşeviklar tomonidan tuzilgan va RSFSR ga kirgan avtonom respublika (1918—24). Mayd. 1.324.994 kv. versta. Aholisi 5 mln.dan ziyod kişi (1922). Poytaxti — Toşkent ş.

Turkiston ölka sovetlarining 5syezdi (1918 y. 20 apr.—1 may)da 30 apr. kuni Rossiya Sovet Federatsiyasining Turkiston Sovet Respublikasi (qisqaçaTSR) degan nom bilan taşkil topdi. Syezdsa oliy organlar: Turkiston Respublikasi Markaziy Ijroiya Kömitasi (Turkiston MI K) va Turkiston Respublikasi Xalq Komissarlari Soveti (Turkiston XKS) tuzilgan. TCP ma'muriy jixatdan Farğona, Samarkand, Sirdaryo, Yettisuv, Zakaspiy, keyinçalik Amudaryo (Turkman) viloyatlariga bölingan. Respublika hududi BXSR, XXSR, Kozoğiston ASSR, Afğoniston, Eron, Xitoy davlatlari bilan çegaradoş bölgan. Turkiston Respublikasi Sovetlarining favqulodda 6syezdida RSFSR Konstitutsiyasi andozasida TCP Konstitutsiyasi qabul qilingan. 9syezdda yangi Konstitutsiya qabul qilinib, TSRning nomi Turkiston Sovet Sotsialistik Respublikasi (TSSR) deb özgartirildi.

Respublika siyosiy hayotida Turkiston Kommunistik partiyasi — TKP (1918 y. iyunda Toşkentda tuzilgan) muğim rol öynagan. Hokimiyatning oliy qonun çiqaruvçi organi TSSR MIK hisoblangan. Ijro qiluvçi va boşqaruvçi oliy organ TSSR XKS sanalgan. Birok, amalda hokimiyat RSFSR ning Toşkentdagi favqulodda organlari: Turkiston Komissiyasi, RKP(b) MK Turkiston byurosi (Turkbyuro), keyinçalik RKP (b) MK Örta Osiyo byurosi (Sredazbyuro), Turkiston fronti qölida bölgan. Söngra mahalliy hokimiyat RSFSRning turli komissarliklariga böysundirilgan. 1920 y.gaça mahalliy millat vakillari respublika oliy rahbariyati tarkibiga kiritilmagan. Keyinçalik T.Risqulov, N.Töraqulov, Q.Otaboyev, A.Rahimboyev, I.Xidiraliyev, R.Islomov, N.Aytoqov TSSR rahbarlari bölişgan.

1918 y. bahorda sovet hokimiyati tomonidan TSSRda sanoatning yetakçi tarmoqlari (paxta tozalaş, yoğmoy i. ç., könçilik va b.) hamda banklar musodara qilindi. T.y. davlat tasarrufiga ötkazildi. Oziq-ovqat taqsimoti (prodrazvyorstka) natijasida dehqonlar qölidagi oziq-ovqat mahsulotlari tortib olindi. 1921 y.dan oziq-ovqat soliği (prodnalog) joriy qilinib, yetiştirilgan hosilning katta qismi sovet organlariga majburiy topşirtirilgan. Hunarmandlar, savdogarlar va tadbirkorlardan ham katta miqsorda soliq olingan. Sovet rejimining xalqqa qarşi siyosatidan norozi bölgan milliy kuçlar qölga qurol olib, qizil armiyaga qarşi kuraşganlar.

TSSR iqtisodiyotiga harbiy xarakatlar katta zarar keltirgan. Kx izdan çiqib, oğir ahvolga tuşib qolgan. Ekin maydonlari qisqarib, 1915 y.dagi 3 mln. desyatinadan 1921 y.da 1,7 mln. desyatinaga tuşib qolgan. Çorva mollarining soni 24 mln. boşdan 8 mln. boşgaça kamaygan. Respublika sanoati ham vayron bölgan edi. 1921 y.da yangi iqtisodiy siyosat (NEP)ga ötilgan, mavjud korxonalarni qayta tiklaş bilan bir qatorda yangi korxonalar ğam qurilgan. Biroq Turkiston sanoatida davlat sektori asosiy örinni egallagan.

TSSR da madaniyat ziddiyatli tarzda rivojlangan. Bir tomondan, yangi hokimiyat sovet maktablari, gaz. va jurnallar, madaniyma'rifiy şoxobçalari (klublar, madaniyat uylari, qizil çoyxonalar) taşkil qilişga alohida e'tibor qaratib, mahalliy aholi ongiga kommunizm ğoyalarini singdirişga harakat qilgan. Ikkinçi tomondan, milliy ziyolilar (Fitrat, Çölpon, Abdulla Qodiriy, Munavvarkori va b.) milliy manfaatlarni qimoya qilib, sovet hokimiyati bilan murosa qilgan holda xalqqa ma'rifat tarqatiş bilan ham şuğullanganlar. 1918 y. 12 mayda Örta Osiyodagi dastlabki oliy öquv yurti — Musulmon xalq dorilfununi (q. Özbekiston milliy universiteti)ga asos solingan.

1920 y. avgustda TSSRning Yettisuv viloyati, Sirdaryo va Zakaspiy viloyatlarining bir qismi yangi taşkil qilingan Kozoğiston ASSR (RSFSR tarkibida; 1936 y.dan Kozoğiston SSR) tarkibiga kiritilgan. 1924 y. noyabr oyining oxirida Örta Osiyoda ötkazilgan milliyhududiy çegaralaniş natijasida TSSR tugatilib, uning hududi yangi tuzilgan Özbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston ASSR (Özbekiston SSR tarkibida; 1929 y.dan Tojikiston SSR), şuningdek, K°raqirğiz (Qirğiziston) muxtor viloyati (RSFSR tarkibida; Kirğiziston SSR), Qoraqalpoq muxtor viloyati (Qozoğiston ASSR tarkibida; keyinçalik Qoraqalpoğiston ASSR, 1936 y.dan Özbekiston SSR tarkibida) tarkibiga kiritildi.

Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924 y.), T., 2002; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.

Qahramon Rajabov, Ordali Qoniratboyev.

Q.: Özbekiston milliy universiteti

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРКИСТОН АВТОНОМ СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАСИ (ТАССР) — Туркистон ўлкасида совет тузуми ўрнатилгандан кейин большевиклар томонидан тузилган ва РСФСР га кирган автоном республика (1918—24). Майд. 1.324.994 кв. верста. Аҳолиси 5 млн.дан зиёд киши (1922). Пойтахти — Тошкент ш.

Туркистон ўлка советларининг 5съезди (1918 й. 20 апр.—1 май)да 30 апр. куни Россия Совет Федерациясининг Туркистон Совет Республикаси (қисқачаTCP) деган ном билан ташкил топди. Съездца олий органлар: Туркистон Республикаси Марказий Ижроия Кўмитаси (Туркистон МИ К) ва Туркистон Республикаси Халқ Комиссарлари Совети (Туркистон ХКС) тузилган. TCP маъмурий жихатдан Фарғона, Самарканд, Сирдарё, Еттисув, Закаспий, кейинчалик Амударё (Туркман) вилоятларига бўлинган. Республика ҳудуди БХСР, ХХСР, Козоғистон АССР, Афғонистон, Эрон, Хитой давлатлари билан чегарадош бўлган. Туркистон Республикаси Советларининг фавқулодда 6съездида РСФСР Конституцияси андозасида TCP Конституцияси қабул қилинган. 9съездда янги Конституция қабул қилиниб, ТСРнинг номи Туркистон Совет Социалистик Республикаси (ТССР) деб ўзгартирилди.

Республика сиёсий ҳаётида Туркистон Коммунистик партияси — ТКП (1918 й. июнда Тошкентда тузилган) муғим роль ўйнаган. Ҳокимиятнинг олий қонун чиқарувчи органи ТССР МИК ҳисобланган. Ижро қилувчи ва бошқарувчи олий орган ТССР ХКС саналган. Бирок, амалда ҳокимият РСФСР нинг Тошкентдаги фавқулодда органлари: Туркистон Комиссияси, РКП(б) МК Туркистон бюроси (Туркбюро), кейинчалик РКП (б) МК Ўрта Осиё бюроси (Средазбюро), Туркистон фронти қўлида бўлган. Сўнгра маҳаллий ҳокимият РСФСРнинг турли комиссарликларига бўйсундирилган. 1920 й.гача маҳаллий миллат вакиллари республика олий раҳбарияти таркибига киритилмаган. Кейинчалик Т.Рисқулов, Н.Тўрақулов, Қ.Отабоев, А.Раҳимбоев, И.Хидиралиев, Р.Исломов, Н.Айтоқов ТССР раҳбарлари бўлишган.

1918 й. баҳорда совет ҳокимияти томонидан ТССРда саноатнинг етакчи тармоқлари (пахта тозалаш, ёғмой и. ч., кўнчилик ва б.) ҳамда банклар мусодара қилинди. Т.й. давлат тасарруфига ўтказилди. Озиқ-овқат тақсимоти (продразвёрстка) натижасида деҳқонлар қўлидаги озиқ-овқат маҳсулотлари тортиб олинди. 1921 й.дан озиқ-овқат солиғи (продналог) жорий қилиниб, етиштирилган ҳосилнинг катта қисми совет органларига мажбурий топширтирилган. Ҳунармандлар, савдогарлар ва тадбиркорлардан ҳам катта миқцорда солиқ олинган. Совет режимининг халққа қарши сиёсатидан норози бўлган миллий кучлар қўлга қурол олиб, қизил армияга қарши курашганлар.

ТССР иқтисодиётига ҳарбий харакатлар катта зарар келтирган. Кх издан чиқиб, оғир аҳволга тушиб қолган. Экин майдонлари қисқариб, 1915 й.даги 3 млн. десятинадан 1921 й.да 1,7 млн. десятинага тушиб қолган. Чорва молларининг сони 24 млн. бошдан 8 млн. бошгача камайган. Республика саноати ҳам вайрон бўлган эди. 1921 й.да янги иқтисодий сиёсат (НЭП)га ўтилган, мавжуд корхоналарни қайта тиклаш билан бир қаторда янги корхоналар ғам қурилган. Бироқ Туркистон саноатида давлат сектори асосий ўринни эгаллаган.

ТССР да маданият зиддиятли тарзда ривожланган. Бир томондан, янги ҳокимият совет мактаблари, газ. ва журналлар, маданиймаърифий шохобчалари (клублар, маданият уйлари, қизил чойхоналар) ташкил қилишга алоҳида эътибор қаратиб, маҳаллий аҳоли онгига коммунизм ғояларини сингдиришга ҳаракат қилган. Иккинчи томондан, миллий зиёлилар (Фитрат, Чўлпон, Абдулла Қодирий, Мунавваркори ва б.) миллий манфаатларни қимоя қилиб, совет ҳокимияти билан муроса қилган ҳолда халққа маърифат тарқатиш билан ҳам шуғулланганлар. 1918 й. 12 майда Ўрта Осиёдаги дастлабки олий ўқув юрти — Мусулмон халқ дорилфунуни (қ. Ўзбекистон миллий университети)га асос солинган.

1920 й. августда ТССРнинг Еттисув вилояти, Сирдарё ва Закаспий вилоятларининг бир қисми янги ташкил қилинган Козоғистон АССР (РСФСР таркибида; 1936 й.дан Козоғистон ССР) таркибига киритилган. 1924 й. ноябрь ойининг охирида Ўрта Осиёда ўтказилган миллийҳудудий чегараланиш натижасида ТССР тугатилиб, унинг ҳудуди янги тузилган Ўзбекистон ССР, Туркманистон ССР, Тожикистон АССР (Ўзбекистон ССР таркибида; 1929 й.дан Тожикистон ССР), шунингдек, К°рақирғиз (Қирғизистон) мухтор вилояти (РСФСР таркибида; Кирғизистон ССР), Қорақалпоқ мухтор вилояти (Қозоғистон АССР таркибида; кейинчалик Қорақалпоғистон АССР, 1936 й.дан Ўзбекистон ССР таркибида) таркибига киритилди.

Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ражабов К,., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (19171924 й.), Т., 2002; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.

Қаҳрамон Ражабов, Ордали Қониратбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.