Turkiston xalq universiteti
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 748-b. — ziyouz.com
Turkiston xalq universiteti — Örta Osiyoda rus oliy ta'limiga asos bölgan ilk öquv maskani. Turkiston XKSning 1918 y. 16 martdagi qarori bilan şu yil 21 apr.da Toşkentning Yangi şahar kismidagi Ozodlik uyi (hoz. Özbekiston Respublikasi bolalar kutubxonasi)da oçilgan. Untning taşkil topişida «Oliy ta'lim tarafdorlari jamiyati» (1918 y. fev.)ga uyuşgan A.V.Popov (1918 y. apr. — dek. da universitet rektori), G.N.Çerdansev (1918 y. dek. 1920 y. dek.da universitet rektori), prof.lar V.I.Romanovskiy, A.A.Semyonov, R.R.Şreder va b.ning xizmati katta böldi.
T.x.u. kuyidagi taşkiliy tuzilişga ega bölgan: 1yuqori bosqiç — oliy kurs [ijtimoiyiqtisod, fizikamat., adabiyotfalsafa (keyinroq tarixfilol.), texnika ftlari]; 2örta bosqiç — amaliy kurslar (elektromontyorlar, avtomobil işi, temir yölçilar, çizmaçilik, örmon texniklari, yersuv qömitasi, bolalar boğçasi yöriqçilari, çet tillari, biçiştikiş, poyabzal işi, suzişni örganih); 3quyi bosqiç — ta'limtarbiya beriş kurslari (11 boşlanğiç maktab, 8 bolalar boğçasi). Şuningdek, tarkibida Munavvarqori Abduraşidxonov taşabbusi bilan 1918 y. 12 mayda taşkil etilgan Musulmon xalq dorilfununi (q. Özbekiston milliy universiteti) hamda Turkiston xalq kutubxonasi (xrz. Özbekiston milliy kutubxonasi), Turkiston xalq muzeyi (hoz. Özbekiston san'at muzeyi), Turkiston xalk konservatoriyasi, Şarq inti kabi mustaqil taşkilotlar bölgan. T.x.u.ning tegişli kurslariga ma'lumot darajasiga qarab Jkhitini xohlovçi rus tilini bilgan kişilar imtihonsiz qabul qilingan. Dastlabki kunlardanoq Samarqand, Farğona, Andijon, Aşxobod va b. şaharlarda unt şö'ba (filial)lari oçilgan. 1918 y. kuzda Musulmon xalq dorulfununi 2darajali taşkilot sifatida tugatilgan, örta va quyi bosqiçdagi kurslar va mustaqil taşkilotlar untdan ajratilgan. 1918/19 öquv yili untning 5 ftida 60 prof.öqituvçi işladi, 500 ga yaqin talaba ta'lim oldi. Bularning hammasi ruslar yoki rus tilida sözlaşuvçi boşqa millat vakillari edi. Mahalliy musulmon millat vakillari rus tilini bilmaganligi sababli bu untdan bahramand böla olmadilar. Sovet hukumati ularning manfaati va xohişistagini e'tiborga olmadi. Sovet tarixçilari bu haqiqatni butunlay teskari talqin qilişga majbur böldilar. Sovet davrida çop etilgan tarixga oid adabiyotlarda bu unt kommunistok partiya va sovet xukumatining mahalliy aholiga körsatgan bexds katga ğamxörligi, xalqparvarligi tufayli paydo böldi, deb körsatib kelindi.
T.x.u.ni töla ma'nodagi oliy öquv yurti deb bölmasdi. 1919 y. dek.da u haqiqiy davlat unti maqomini oldi va Turkiston davlat unti deb nomlandi. T.x.u.da 1918 y. 20 apr.dan rus tilida «Xalq universiteta» (Narodnöy universitet») gaz. va maxsus ilmiy ommaviy töplam naşr etildi.
Ad.: Xolboyev S., Milliy universitetning tarixiy ildizlari va taşkil topişi, T., 2003.
Sotimjon Xolboyev.
Q.: Özbekiston milliy universiteti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИСТОН ХАЛҚ УНИВЕРСИТЕТИ — Ўрта Осиёда рус олий таълимига асос бўлган илк ўқув маскани. Туркистон ХКСнинг 1918 й. 16 мартдаги қарори билан шу йил 21 апр.да Тошкентнинг Янги шаҳар кисмидаги Озодлик уйи (ҳоз. Ўзбекистон Республикаси болалар кутубхонаси)да очилган. Унтнинг ташкил топишида «Олий таълим тарафдорлари жамияти» (1918 й. фев.)га уюшган А.В.Попов (1918 й. апр. — дек. да университет ректори), Г.Н.Черданцев (1918 й. дек. 1920 й. дек.да университет ректори), проф.лар В.И.Романовский, А.А.Семёнов, Р.Р.Шредер ва б.нинг хизмати катта бўлди.
Т.х.у. куйидаги ташкилий тузилишга эга бўлган: 1юқори босқич — олий курс [ижтимоийиқтисод, физикамат., адабиётфалсафа (кейинроқ тарихфилол.), техника фтлари]; 2ўрта босқич — амалий курслар (электромонтёрлар, автомобиль иши, темир йўлчилар, чизмачилик, ўрмон техниклари, ерсув қўмитаси, болалар боғчаси йўриқчилари, чет тиллари, бичиштикиш, пойабзал иши, сузишни ўрганиҳ); 3қуйи босқич — таълимтарбия бериш курслари (11 бошланғич мактаб, 8 болалар боғчаси). Шунингдек, таркибида Мунавварқори Абдурашидхонов ташаббуси билан 1918 й. 12 майда ташкил этилган Мусулмон халқ дорилфунуни (қ. Ўзбекистон миллий университети) ҳамда Туркистон халқ кутубхонаси (хрз. Ўзбекистон миллий кутубхонаси), Туркистон халқ музейи (ҳоз. Ўзбекистон санъат музейи), Туркистон халк консерваторияси, Шарқ инти каби мустақил ташкилотлар бўлган. Т.х.у.нинг тегишли курсларига маълумот даражасига қараб Jkhitiни хоҳловчи рус тилини билган кишилар имтиҳонсиз қабул қилинган. Дастлабки кунларданоқ Самарқанд, Фарғона, Андижон, Ашхобод ва б. шаҳарларда унт шўъба (филиал)лари очилган. 1918 й. кузда Мусулмон халқ дорулфунуни 2даражали ташкилот сифатида тугатилган, ўрта ва қуйи босқичдаги курслар ва мустақил ташкилотлар унтдан ажратилган. 1918/19 ўқув йили унтнинг 5 фтида 60 проф.ўқитувчи ишлади, 500 га яқин талаба таълим олди. Буларнинг ҳаммаси руслар ёки рус тилида сўзлашувчи бошқа миллат вакиллари эди. Маҳаллий мусулмон миллат вакиллари рус тилини билмаганлиги сабабли бу унтдан баҳраманд бўла олмадилар. Совет ҳукумати уларнинг манфаати ва хоҳишистагини эътиборга олмади. Совет тарихчилари бу ҳақиқатни бутунлай тескари талқин қилишга мажбур бўлдилар. Совет даврида чоп этилган тарихга оид адабиётларда бу унт коммунисток партия ва совет хукуматининг маҳаллий аҳолига кўрсатган бехдц катга ғамхўрлиги, халқпарварлиги туфайли пайдо бўлди, деб кўрсатиб келинди.
Т.х.у.ни тўла маънодаги олий ўқув юрти деб бўлмасди. 1919 й. дек.да у ҳақиқий давлат унти мақомини олди ва Туркистон давлат унти деб номланди. Т.х.у.да 1918 й. 20 апр.дан рус тилида «Халқ университета» (Народнўй университет») газ. ва махсус илмий оммавий тўплам нашр этилди.
Ад.: Холбоев С., Миллий университетнинг тарихий илдизлари ва ташкил топиши, Т., 2003.
Сотимжон Холбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.