Turkmanobod

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 772–773-b. — ziyouz.com

Turkmanobod (1924 y. gaça va 1927—93 y.larda Çorjöy, 1924—27 y.larda Leninsk) — Turkmanistonning Lebap viloyatidagi şahar, viloyat markazi. Amudaryoning çap sohilida. Yirik t.y. tuguni va dare porti, aeroport bor. Aholisi 203 ming kişi (1999). Şahar töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar arab tarixçisi Balozuriyning (9-a.) asarida keltirilgan. Şaharning dastlabki nomi Amuy bölib, keyinroq arab tili ta'sirida Amul şaklini olgan.

Arablar Amulga ilk bor 651 va 655 y.larda (Marvni bosib olganlaridan keyin) hujum qildilar. Bu töğridagi ma'lumotlar Xitoy manbalarida keltirilgan. 672 y.da Amul aholisi va arablarning Xurosondagi noibi Abdulloh ibn Ziyod askarlari örtasida jang bölib ötgan. Şundan keyin u sulh tuzib Marvga qaytib ketgan. 8-a. boşida şaharni arab noibi («amil») boşqargan.

Örta asr Amul ş. xarobalari Çorjöy t.y. stansiyasidan 9 km şim.şarkda joylaşgan. 1-a.da vujudga kelgan şaxar 150 ga maydonni egallab, ark (0,5 ga), şahriston (9 ga) va taşqi şahardan iborat bölgan. Ark şahristondan 33 m balandlikdagi tepalikda joylaşgan. Şahriston kuşon davri şahrining özagi bölib, şahar katta rabod bilan öralgan. Kuşon davrida rabod 50 gektar maydonni egallagan.

10-a.da Amul kiçkina bölsada, aqolisi ziç joylaşgan. Şaharning jome masjidi baland yerda örnaşgan, bozorlarining usti yopiq bölgan.

Şahar 1221 y.da möğullar tomonidan vayron qilingan. Möğullar istilosidan keyingi manbalarda u qişloq sifatidatilgaolinadi. 15-a.dan avvalgi «Amul» nomi bilan birga şaharning yangi «Çorjöy» nomi ham iste'molga kira boşlaydi va astasekin bu nom eskisini siqib çiqaradi.

X,ozirgi T. 19asrning 80 y.larida eski şahar (Çorjöy) yaqinida ruslar qal'asi sifatida vujudga kelgan. Ma'muriy jihatdan Buxoro amirligiga qaragan.

1886 y.dan şahar (Yangi Çorjöy) Örta Osiyoning savdo va transport markazlaridan (Çorjöy orqali 1888 y.da Örta Osiyo t.y. ötgan) biri bölib qoldi.

1924 y.dan Turkmaniston SSR tarkibida. 1937 y.dan Çorjöy deb ataldi. Çorjöy 1939—63 va 1970 y.dan Çorjöy viloyati markazi. 1993 y.dan Lebap viloyati markazi.

Şaharda neftni qayta işlaş, metallsozlik sanoati korxonalari, ipak, göşt ktlari, jun, yigiruvtöquv, tikuvçilik, poyabzal, mebel fkalari, qoraköl, paxta tozalaş, sut, vino, quriliş materiallari, superfosfat, ta'mirlaş zdlari işlab turibdi. Ped. instituta, bir kança örta maxsus bilim yurtlari, teatr, tarixölkaşunoslik muzeyi, Turkmaniston tajriba ipakçilik styasi, meliorativ stya bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРКМАНОБОД (1924 й. гача ва 1927—93 й.ларда Чоржўй, 1924—27 й.ларда Ленинск) — Туркманистоннинг Лебап вилоятидаги шаҳар, вилоят маркази. Амударёнинг чап соҳилида. Йирик т.й. тугуни ва даре порти, аэропорт бор. Аҳолиси 203 минг киши (1999). Шаҳар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар араб тарихчиси Балозурийнинг (9-а.) асарида келтирилган. Шаҳарнинг дастлабки номи Амуй бўлиб, кейинроқ араб тили таъсирида Амул шаклини олган.

Араблар Амулга илк бор 651 ва 655 й.ларда (Марвни босиб олганларидан кейин) ҳужум қилдилар. Бу тўғридаги маълумотлар Хитой манбаларида келтирилган. 672 й.да Амул аҳолиси ва арабларнинг Хуросондаги ноиби Абдуллоҳ ибн Зиёд аскарлари ўртасида жанг бўлиб ўтган. Шундан кейин у сулҳ тузиб Марвга қайтиб кетган. 8-а. бошида шаҳарни араб ноиби («амил») бошқарган.

Ўрта аср Амул ш. харобалари Чоржўй т.й. станциясидан 9 км шим.шаркда жойлашган. 1-а.да вужудга келган шахар 150 га майдонни эгаллаб, арк (0,5 га), шаҳристон (9 га) ва ташқи шаҳардан иборат бўлган. Арк шаҳристондан 33 м баландликдаги тепаликда жойлашган. Шаҳристон кушон даври шаҳрининг ўзаги бўлиб, шаҳар катта рабод билан ўралган. Кушон даврида рабод 50 гектар майдонни эгаллаган.

10-а.да Амул кичкина бўлсада, ақолиси зич жойлашган. Шаҳарнинг жоме масжиди баланд ерда ўрнашган, бозорларининг усти ёпиқ бўлган.

Шаҳар 1221 й.да мўғуллар томонидан вайрон қилинган. Мўғуллар истилосидан кейинги манбаларда у қишлоқ сифатидатилгаолинади. 15-а.дан аввалги «Амул» номи билан бирга шаҳарнинг янги «Чоржўй» номи ҳам истеъмолга кира бошлайди ва астасекин бу ном эскисини сиқиб чиқаради.

Х,озирги Т. 19асрнинг 80 й.ларида эски шаҳар (Чоржўй) яқинида руслар қалъаси сифатида вужудга келган. Маъмурий жиҳатдан Бухоро амирлигига қараган.

1886 й.дан шаҳар (Янги Чоржўй) Ўрта Осиёнинг савдо ва транспорт марказларидан (Чоржўй орқали 1888 й.да Ўрта Осиё т.й. ўтган) бири бўлиб қолди.

1924 й.дан Туркманистон ССР таркибида. 1937 й.дан Чоржўй деб аталди. Чоржўй 1939—63 ва 1970 й.дан Чоржўй вилояти маркази. 1993 й.дан Лебап вилояти маркази.

Шаҳарда нефтни қайта ишлаш, металлсозлик саноати корхоналари, ипак, гўшт ктлари, жун, йигирувтўқув, тикувчилик, пойабзал, мебель фкалари, қоракўл, пахта тозалаш, сут, вино, қурилиш материаллари, суперфосфат, таъмирлаш здлари ишлаб турибди. Пед. института, бир канча ўрта махсус билим юртлари, театр, тарихўлкашунослик музейи, Туркманистон тажриба ипакчилик стяси, мелиоратив стя бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.