Turob töla
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 778–779-b. — ziyouz.com
Turob töla (taxallusi; familiyasi Tölaxöjayev, 1918.24.12 hoz. Janubiy Qozoğiston viloyatining Turbat qişloği — 1990.20.4, Toşkent) — şoir, dramaturg va kinodramaturg. Özbekiston xalq şoiri (1988). Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1967). Toşkent teatr bilim yurtida (1934— 38), Toşkent ped. intining til va adabiyot ftida (1938—41) öqigan. «Yoş leninçi» gaz.da adabiy xodim (1935— 41), Özbekiston Davlat radioeşittiriş qömitasida muharrir va diktor (1935—48), «Qizil Özbekiston» gaz. tahririyatida adabiy kotib (1948—49), partiya idoralarida instruktor (1949—51), Özbekiston Davlat naşriyotida muharrir (1953— 57), «Özbekfilm» kinostudiyasida ssenariy bölimi boşliği (1957 — 62), Kinoçilar uyuşmasida kotib (1962-67), Madaniyat vazirligi qoşidagi San'at işlari boşkarmasida boşliq (1967- 76), Hamza teatrida direktor (1977-79), Yozuvçilar uyuşmasi Toşkent viloyat bölimi va Adabiyotni tarğib etiş markazida rahbar (1980—90). Dastlabki «Şe'rlar» töplami 1939 y.da naşr etilgan. Şundan keyin şoirning «Şodligim» (1941), «Tabassum» (1944), «Baxt tongotari» (1948), «Muborakbod» (1949), «Bolalar dostoni» (1950), «Qanotlan, qöşiqlarim» (1955), «Tanlangan asarlar» (1958), «Oromijon» (1961), «Gulyor» (1968), «Oftob nayzada» (1974) singari şe'r, qöşiq va dostonlardan iborat töplamlari e'lon qilingan.
T.T.ning şe'riy ijodi lirik şe'r, qöşiq, ballada va dostonlardan iborat. Asosan, qöşiq janrida samarali ijod qilgan («Hayo bilan». «Sumbula», «Köçalar», «Döppi tikdim», «Sartaroş qöşiği» va b.).
T.T. «Hamiyat» (1948), «Şaxlo», «Zamon hukmi» (1968), «Suyuk momo» (1975), «Tramvayda topilgan daftar» (1978) singari dostonlarida mehnatsevar zamondoşlari hayotiga murojaat etiş bilan birga tarixiy ötmiş saxifalarini ham varaqlaş va moziyda röy bergan muhim voqealarga hoz. davr nigoxi bilan qaraşga intilgan.
«Qizbuloq» (1968), «Quvvai qahqaha» (1969) va b. pyesalar yozgan. 1969— 70 y.larda F. Şillerning «Mariya Styuart» tragediyasini özbek tiliga tarjima qilgaç, maşhur özbek şoirasining fojiali hayotiga bağişlangan «Quvvai qahqaha» dramasini qayta işlab, uni «Nodirabegim» nomi bilan sahnaga olib çiqqan (Hamza, Mukimiy va b. teatrlarda qöyilgan). T.T. ayni paytda özbek va qardoş xalqlar adabiyotidagi sara asarlarning sahna variantini yaratiş maqsadida Ç. Aytmatovning «Momo yer» qissasi asosida şu nomdagi musiqali drama, Oybekning «Qutluğ qon» romani asosida «Zulmatdan ziyo» opera librettosini, Hamid Olimjonning «Oygul va Baxtiyor» dostoni asosida şu nomdagi şe'riy drama (1979)ni, «Malikai ayyor» özbek xalq dostoni asosida şu nomdagi opera librettosi (1987)ni yaratgan. Ğ.Zafariyning 20-y.larda respublika teatrlari sahnalarida katta muvaffaqiyat bilan öynalgan «Xalima» musiqali dramasini qayta tiklab, Muqimiy teatrida sahnalaştirgan. Bulardan taşqari, özbek xalq ertaklari asosida yaratilgan «Samarkand afsonasi» baleti librettosi ğam bor. «Maftuningman» (1958), «Furkat» (M. Melkumov bilan hamkorlikda, 1960) kinofilmlari va «Şaşmaqom» videofilmi ssenariysi muallifi. T.T. öziga zamondoş bölgan özbek adabiyoti va san'ati arboblari hakida qator adabiy portret, oçerk va xotiralar yozgan («Nafosat», 1967; «Kamalak» 1972). U. Şekspirning «Qiyiq kizning quyulişi» komediyasi, A.S.Puşkin, M.Yu.Lermontov, N.A. Nekrasov, T. Şevçenko, A. Tukay, S. Muqonov asarlarini özbek tiliga tarjima kilgan.
As: Asarlar [3 j.li], 1—3j.lar,T., 1978— 80; Yetti zoğora, T., 1981.
Ad.: Aliyev M., Turob Tula, T., 1969; Möminova D., Davrimiz qöşiklari, T., 1977.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРОБ ТЎЛА (тахаллуси; фамилияси Тўлахўжаев, 1918.24.12 ҳоз. Жанубий Қозоғистон вилоятининг Турбат қишлоғи — 1990.20.4, Тошкент) — шоир, драматург ва кинодраматург. Ўзбекистон халқ шоири (1988). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1967). Тошкент театр билим юртида (1934— 38), Тошкент пед. интининг тил ва адабиёт фтида (1938—41) ўқиган. «Ёш ленинчи» газ.да адабий ходим (1935— 41), Ўзбекистон Давлат радиоэшиттириш қўмитасида муҳаррир ва диктор (1935—48), «Қизил Ўзбекистон» газ. таҳририятида адабий котиб (1948—49), партия идораларида инструктор (1949—51), Ўзбекистон Давлат нашриётида муҳаррир (1953— 57), «Ўзбекфильм» киностудиясида сценарий бўлими бошлиғи (1957 — 62), Киночилар уюшмасида котиб (1962-67), Маданият вазирлиги қошидаги Санъат ишлари бошкармасида бошлиқ (1967- 76), Ҳамза театрида директор (1977-79), Ёзувчилар уюшмаси Тошкент вилоят бўлими ва Адабиётни тарғиб этиш марказида раҳбар (1980—90). Дастлабки «Шеърлар» тўплами 1939 й.да нашр этилган. Шундан кейин шоирнинг «Шодлигим» (1941), «Табассум» (1944), «Бахт тонготари» (1948), «Муборакбод» (1949), «Болалар достони» (1950), «Қанотлан, қўшиқларим» (1955), «Танланган асарлар» (1958), «Оромижон» (1961), «Гулёр» (1968), «Офтоб найзада» (1974) сингари шеър, қўшиқ ва достонлардан иборат тўпламлари эълон қилинган.
Т.Т.нинг шеърий ижоди лирик шеър, қўшиқ, баллада ва достонлардан иборат. Асосан, қўшиқ жанрида самарали ижод қилган («Ҳаё билан». «Сумбула», «Кўчалар», «Дўппи тикдим», «Сартарош қўшиғи» ва б.).
Т.Т. «Ҳамият» (1948), «Шахло», «Замон ҳукми» (1968), «Суюк момо» (1975), «Трамвайда топилган дафтар» (1978) сингари достонларида меҳнатсевар замондошлари ҳаётига мурожаат этиш билан бирга тарихий ўтмиш сахифаларини ҳам варақлаш ва мозийда рўй берган муҳим воқеаларга ҳоз. давр нигохи билан қарашга интилган.
«Қизбулоқ» (1968), «Қувваи қаҳқаҳа» (1969) ва б. пьесалар ёзган. 1969— 70 й.ларда Ф. Шиллернинг «Мария Стюарт» трагедиясини ўзбек тилига таржима қилгач, машҳур ўзбек шоирасининг фожиали ҳаётига бағишланган «Қувваи қаҳқаҳа» драмасини қайта ишлаб, уни «Нодирабегим» номи билан саҳнага олиб чиққан (Ҳамза, Мукимий ва б. театрларда қўйилган). Т.Т. айни пайтда ўзбек ва қардош халқлар адабиётидаги сара асарларнинг саҳна вариантини яратиш мақсадида Ч. Айтматовнинг «Момо ер» қиссаси асосида шу номдаги мусиқали драма, Ойбекнинг «Қутлуғ қон» романи асосида «Зулматдан зиё» опера либреттосини, Ҳамид Олимжоннинг «Ойгул ва Бахтиёр» достони асосида шу номдаги шеърий драма (1979)ни, «Маликаи айёр» ўзбек халқ достони асосида шу номдаги опера либреттоси (1987)ни яратган. Ғ.Зафарийнинг 20-й.ларда республика театрлари саҳналарида катта муваффақият билан ўйналган «Халима» мусиқали драмасини қайта тиклаб, Муқимий театрида саҳналаштирган. Булардан ташқари, ўзбек халқ эртаклари асосида яратилган «Самарканд афсонаси» балети либреттоси ғам бор. «Мафтунингман» (1958), «Фуркат» (М. Мелкумов билан ҳамкорликда, 1960) кинофильмлари ва «Шашмақом» видеофильми сценарийси муаллифи. Т.Т. ўзига замондош бўлган ўзбек адабиёти ва санъати арбоблари ҳакида қатор адабий портрет, очерк ва хотиралар ёзган («Нафосат», 1967; «Камалак» 1972). У. Шекспирнинг «Қийиқ кизнинг қуюлиши» комедияси, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Н.А. Некрасов, Т. Шевченко, А. Тукай, С. Муқонов асарларини ўзбек тилига таржима килган.
Ас: Асарлар [3 ж.ли], 1—3ж.лар,Т., 1978— 80; Етти зоғора, Т., 1981.
Ад.: Алиев М., Туроб Тула, Т., 1969; Мўминова Д., Давримиз қўшиклари, Т., 1977.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.