Tut
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794–795-b. — ziyouz.com
Tut (Morus) — tutdoşlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi; mevali daraxt; Özbekistonda 5 turi östiriladi. Oq T. (M. alba) va qora T. (M. migra) mevasi iste'mol qilinadi. Serşox T. (M. multicaulis), kagayamaT. (M. Kagayame) va ipak qurti T.i (M. bonabycis) turlaridan, asosan, ipak kurti boqişda foydalaniladi. T. tez ösadi, qurğoqçilik va sovuqqa çidamli. Şoxşabbasi ziç, keng yumaloq, oval va piramida şaklida. Böyi 15— 18, ba'zilariniki 20—25 m, yöğonligi 1,5 m gaça. Katta yoşdagi baland tanali T. daraxtlaridan 20—40 kg gaça barg, 50—60 kg meva hosili olinadi. T. ning egribugri (ilonöt) va pastga qarab ösadigan (majnun T.) xillari ham bor. Daraxti 300, ayrimlari 500 yil yaşaydi.
Oq T. (q. Balxi tut) va şotut mevasi şirin, şifobaxş, har xil vitaminlarga boy. Özbekistonda T. qadimdan ekib köpaytiriladi. Yangiligida iste'mol qilinadi, şinni, murabbo, mayiz, spirtli içimlik tayyorlanadi. Bargi tut ipak qurti boqişda işlatiladi. T. ikki uyli ösimlik. Gullari bir jinsli. T. uruğidan, qalamçasidan, payvand va parxiş qilib köpaytiriladi.
Qurt boqiş uçun ekiladigan T. navlari barg hosili möl, böyi baland, köp kallakli yoki buta şaklida östiriladi. T. novdalari kesilganda tezda yangi novda çiqaradi. Har yili qurt boqiş uçun kesilganligi tufayli 60—70 y.da qarib, hosildan qoladi. Bunday T. yoşartiriladi. T. tanasi mustahkam çidamli, T. yoğoçidan boçkalar, beşiklar, novdalaridan savatlar, zambillar, kajavalar, yengil stullar yasaladi. Ipak qurti boqiş uçun T. nihollari va köçatlarini yetiştiriş, tutzorlar barpo etiş — tutçilik pillaçilikning muhim sohasi hisoblanadi. 1970—91 y.larda
Ipakçilik uHcmumymuda ipak qurti boqişga möljallangan T. ning 9 navi (Mankent, Pioner, SANIIŞ33, Surxtut, Özbekiston va b.) va 3 duragayi çiqarilgan va rnlaştiriş uçun davlat reyestriga kiritilgan.
Kasalliklari: bakterioz, vilt, ildiz çirişi, pökaklaniş va b.
Zararkunandalari: tut odimçisi, tut parvonasi, Komstok qurti, kuzgi tunlam, tripslar, börtma nematodlar, simqurtlar, örgimçakkana.
Ölmas Köçqorov, Davronbek Xolmatov.
Q.: Balxi tut
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУТ (Morus) — тутдошлар оиласига мансуб дарахтлар туркуми; мевали дарахт; Ўзбекистонда 5 тури ўстирилади. Оқ Т. (М. alba) ва қора Т. (М. migra) меваси истеъмол қилинади. Сершох Т. (М. multicaulis), кагаямаТ. (М. Kagayame) ва ипак қурти Т.и (М. bonabycis) турларидан, асосан, ипак курти боқишда фойдаланилади. Т. тез ўсади, қурғоқчилик ва совуққа чидамли. Шохшаббаси зич, кенг юмалоқ, овал ва пирамида шаклида. Бўйи 15— 18, баъзилариники 20—25 м, йўғонлиги 1,5 м гача. Катта ёшдаги баланд танали Т. дарахтларидан 20—40 кг гача барг, 50—60 кг мева ҳосили олинади. Т. нинг эгрибугри (илонўт) ва пастга қараб ўсадиган (мажнун Т.) хиллари ҳам бор. Дарахти 300, айримлари 500 йил яшайди.
Оқ Т. (қ. Балхи тут) ва шотут меваси ширин, шифобахш, ҳар хил витаминларга бой. Ўзбекистонда Т. қадимдан экиб кўпайтирилади. Янгилигида истеъмол қилинади, шинни, мураббо, майиз, спиртли ичимлик тайёрланади. Барги тут ипак қурти боқишда ишлатилади. Т. икки уйли ўсимлик. Гуллари бир жинсли. Т. уруғидан, қаламчасидан, пайванд ва пархиш қилиб кўпайтирилади.
Қурт боқиш учун экиладиган Т. навлари барг ҳосили мўл, бўйи баланд, кўп каллакли ёки бута шаклида ўстирилади. Т. новдалари кесилганда тезда янги новда чиқаради. Ҳар йили қурт боқиш учун кесилганлиги туфайли 60—70 й.да қариб, ҳосилдан қолади. Бундай Т. ёшартирилади. Т. танаси мустаҳкам чидамли, Т. ёғочидан бочкалар, бешиклар, новдаларидан саватлар, замбиллар, кажавалар, енгил стуллар ясалади. Ипак қурти боқиш учун Т. ниҳоллари ва кўчатларини етиштириш, тутзорлар барпо этиш — тутчилик пиллачиликнинг муҳим соҳаси ҳисобланади. 1970—91 й.ларда
Ипакчилик uHcmumymuda ипак қурти боқишга мўлжалланган Т. нинг 9 нави (Манкент, Пионер, САНИИШ33, Сурхтут, Ўзбекистон ва б.) ва 3 дурагайи чиқарилган ва рнлаштириш учун давлат реестрига киритилган.
Касалликлари: бактериоз, вилт, илдиз чириши, пўкакланиш ва б.
Зараркунандалари: тут одимчиси, тут парвонаси, Комсток қурти, кузги тунлам, трипслар, бўртма нематодлар, симқуртлар, ўргимчаккана.
Ўлмас Кўчқоров, Давронбек Холматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.