Tyanöpan
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 818–822-b. — ziyouz.com
Tyanöpan (xitoyça — Osmonöpar toğlar, turkiy nomi — Tangritoğ) — Örta va Markaziy Osiyodagi eng baland va uzok, masofaga çözilgan toğ tizmalari sistemasi. Ğarbiy qismi Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Özbekistonda, şarqiy qismi esa Xitoy hududidadir. T. bir neça toğ tizmalaridan taşkil topgan bölib, ularning köpçiligi kenglik böylab, 2550 km dan ziyod masofaga çözilgan. T. şimolda Möyinqum qumliklari, Ili botiği, Junğariya Olatovi, jan. da Farğona va Tarim botiqlari, ğarbda Sirdaryoning örta qismi, şarkda Gobi çöllari va Beyşan toğlarigaça yetib borgan. Şim.da Şarqiy Tyanşanga kiruvçi Boroxoro tizmasi, Junğariya Olatovi, Markaziy Tyanşanda Qaqşaltov tizmasi, jan.ğarbda Olay tizmasi bilan tutaşadi. Ba'zi geolog va geofaf olimlar Junğariya Olatovi va OlayHisor tizmalarini ham T. tarkibiga kiritadilar. T.ga kiruvçi köpçilik tizmalar geografik kenglik yoki kenglikka yaqin yönaliş böylab, ba'zi tizmalari esa (Qoratoğ, Farğona, Nurota va b.) meridianal yönalişga yaqin çözilgan. Eng baland joyi Kirğiziston va Xitoy çegarasidagi Ğalaba çöqqisi (bal. 7439 m). Uning yaqinida bal. 6995 m li Xontangri çöqqisi kötarilgan. Toğ tizmalari şu çöqqilardan ğarb va şarq tomonga yelpiğiçsimon tarmoklanib, pasayib boradi.
T. orografik jihatdan Şim. Tyanşan, Markaziy (yoki Içki) Tyanşan, Ğarbiy Tyanşan va Şarqiy Tyanşanga bölinadi, Şimoliy T.ga Qirğiziston, Talas Olatovi, Orqa Ili Olatovi, Kungay Olatov tizmalari va Çu hamda Talas vodiylari kiradi. Şimoliy T. Markaziy T.dan berk botiklar — Issiqköl, Qöçqor, Jum/ol, Susamir, Ketmontepa botikdari bilan ajralib turadi.
Markaziy (Içki) T. şimolda Terskay Olatovi, jan.şarqda Qaqşaltov va ğarbda Farğona tizmasi orasidagi juda katta maydonni egallaydi. U şarkda Xontangri toğ tuguniga borib taqaladi (ba'zi tadqiqotçilar, mas., N. A. Gvozdetskiy T.ning eng baland qismi bölmiş bu toğ tuguni va uning atroflarini Markaziy T. deb atab, undan ğarbdagi tizma va vodiylarni Içki T.ga kiritadilar). Ularning oraliğida tektonik botiqlar (Norin, Otboşi, Olabuğa, Jum/al, Töqtağul va b.) joylaşgan bölib, ular T. «sirtlari» deb ataladi. Tektonik botiklarning balandligi ğarbiy qismida 2000—2500 m, şarqida 4000 m ga yetadi. Yer yuzasi keng va tekis yassi vodiylar bölib, dare va kdd. muzliklar qoldirgan yotqiziqlar bilan qoplangan, daryolar bilan öyilgan. Ayrim botiqlarda köllar (Sönköl, Çatirköl) hosil bölgan.
Ğarbiy T. jan.ğarbga tomon yelpiğiçsimon taralib ketgan Qorjontov, Ugom, Piskom, Köksuv, Çatqol va Qurama toğ tizmalaridan iborat. Bular bir-biridan Piskom, Çorvoq, Yuqori Çatqol, Çirçiq toğ oraliği botiqlari orqali ajralgan. Şarkiy T. — toğ sistemasining Xitoy hududidagi qismi. U deyarli kenglik böylab yönalgan ikki guruh toğ tizmalaridan iborat. Şim. guruhga Boroxoro, IrenXabirga (eng baland joyi 5500 m), Sanji Muztoğ, Bogdoşan (BogdoÖla toği —5445 m), Barqultoğ, Meçinöla, Qarliqtoğ tizmalari; jan. Guruxga — Xoliqtov, Kökteketov, Boroxotan, Quruqtoğ va Qiziltoğ kiradi. Şarkiy Tyanşanning toğ etagida Turfon (çuq. — 154 m) botiği joylaşgan. T.ning balandtoğ qismi serqirra va qoyali, qad. va hoz. zamon muzliklarining işi natijasida kelib çiqqan alp tipidagi relyef şakllari (trog, sirk, karrlar), ularning yon bağirlarida esa qurumlar, vodiylar tubida morena (muzlik yotqizikdari) uyumlari keng tarqalgan. 3200—3500 m dan yuqori qismlarida köp yillik muzliklar tarqalgan bölib, ularning qalinligi 20—30 m dan oşmaydi. Faqat Oqsoy — Çötirqöl botiğining ba'zi qismlarida 100 m dan ziyod. Dengiz sathidan ança balandda joylaşgan botiqlarda gidrolakkolitlar, torf dönglari hosil bölgan, yon bağirlarida soliflyukatsiya (yuzlama surilmalar) bölib turadi. Yaqin geologik ötmişda qad. muzliklardan böşagan botiqlarda har xil kattalikdagi köllar, ba'zilarida botqoqliklar vujudga kelgan. Örtaça balandlikdagi va past toğli qismlarida oqar suvlarning işi, gravitatsion jarayonlar natijasida kelib çiqqan relyef şakllari (dara, terrasa, surilma, konus simon yoyilma va b.) keng tarqalgan.
T.ning bu kismida turli balandliklarda tekislangan yuzalar, tizmalarning etaklarida adirlar, yirik konussimon yoyilmalar, bir neça önlab km ga çözilgan prolyuvial şleyflar uçraydi. T.dagi tog tizmalari kuçli burmalangan tokembriy, paleozoy çökindi, metamorfik va otqindi toğ jinslari—slanets, qumtoş, ohaktoş, marmar, gneys, granit, granodiorit va b.dan taşkil topgan, botiklar, dare vodiylari, adirlar, qisman, tizmalar yon bağirlari mezozoy va kaynozoy davrlari çökindi toğ jinslari bilan tölgan. T. turli tektonik strukturalar (antiklinoriy, antiklinal, sinklinoriy, sinklinal) şaklida kaledon va gersin burmalanişi bosqiçlaridan hamda yangi tektonik xarakatlar (gorst, graben) ta'sirida vujudga kelgan. Şu bois T.da ikki yirik struktura: kaledonitlar va gersinidlar mavjud bölib, ular bir-biridan çukur yer yorikdari orqali ajralgan. Kaledonitlarga Şim., kisman Markaziy va Şarkiy T.dagi tizmalar (Ketmon, Kirgiz, Orqa Ili Olatovi, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Talas Olatovi, Susamir, BogdoÖla va b.), gersinidlarga Krratov, Ugom, Piskom, Çatqol, Qurama, Qaqşaltov, Xoliqtov, Farğona va b. tizmalar kiradi.
Gersin burmalanişi bosqiçidan keyin T.dagi tizmalar tektonik harakatlarning juda susayişi natijasida yassilanib tekislangan (peneplenga aylangan). Mezozoy erasi, paleogen davrida va neogenning boşlanişida T. platforma bosqiçini ötagan. Neogen davrining oxiri va törtlamçi davr mobaynida T.da yangi tektonik harakatlar boşlanib, ular hoz. ham davom etmoqda. Mazkur tektonik harakatlar natijasida T.ning hoz. relyefi şakllanmoqda, kaledon va gersin burmalanişlari davrlarida paydo bölgan antiklinoriy, antiklinal va gorstlar örnida toğ tizmalari, sinklinoriy, sinklinal va grabenlar örnida esa mezozoy, paleogen, neogen va törtlamçi davr çökindi yotqizikdari bilan qoplangan toğ oraliği botiqlari vujudga kelgan. Yangi tektonik harakatlar differensial xususiyatga ega bölib, ularning amplitudasi 8—10 km dan ziyod bölgan.
T. nisbatan kuyi geografik kengliklarda va Yevrosiyo materigining içkarisida joylaşganligi, deyarli hamma tomondan çöllar bilan öralganligi, relyefining murakkabligi, köp qismi katta balandliklarga kötarilganligi, tizmalar yon bağirlari turli eskpozitsiyaga ega bulganligi sababli iklimi umuman kontinentaldir. T.ning asosiy qismi mö'tadil ikdim mintaqasida joylaşgan. Jan.garbiy va jan. qismlari subtropik iklim mintaqasi çegarasida joylaşganligi sababli uning quyi balandliklariga quruq subtropiklarning ta'siri seziladi. T.ga nam havo oqimlari ğarbdan keladi. Relyefining murakkabligi va kuçli parçalanganligi uning hududida issiklik va namlikning har xil taqsimlanişiga sabab bölgan. Tizmalarning etaklaridagi vodiylarda iyulning örtaça trasi 20°—25°, örtaça balandlikdagi vodiylarda 15°— 27°, baland toğli qismlarida 5° va undan ham past. Eng yuqori tra 30°— 35° ga yetadi. Örtaça balandlikdagi vodiylarda yanv. ning örtaça trasi —6° dan past, ayrim vodiylarda —16°, —20°. Qişda baland qismlarida (muzlik va doimiy qorlar tarqalgan) tra —30° gaça pasayadi. T.da yoğinning taqsimlanişida tizmalarning balandligi, yönalişi, yon bağirlarining ekspozitsiyasi katta rol öynaydi. Tizmalar etaklaridagi tekisliklarda yillik yoğin 150 — 300 mm, tizmalar etaklari va past toğlarda 300—450 mm, örtaça balandlikdagi qismida esa 800—1600 mm. Toğ oraliği botiqlarida yoğingarçilik kam (100—400 mm). T.da eng köp yogin tizmalarning şim., şim.ğarbiy, jan. ğarbiy yon bağirlarida (2000 mm va undan ziyod). Yoginning asosiy kismi T.ning katta qismida yoz oylarida, jan. qismida esa bahor oylarida tuşadi. Yoğinning köp qismi qor şaklida yoğadi va uzoq vaqt saklanib turadi. Qor qoplami tizmalar etaklarida 2—3 oy, örtaça balandlik qismida 6—7 oy, baland toğli qismida esa 9—10 oy saklanadi. Toğ oraliği botiqlarida qor qoplami qalin emas.
T.da qor çiziği şim.ğarbida 3600— 3800 m dan, markazida 4200—4450 m balandlikdan ötadi. Unda doimiy qor va muzliklar köp (eng kattasi Markaziy T.dagi Inilçiq muzligi). Muzliklarning eng katta markazlari Xontangri, Terskay Olatovi, Qaqşaltov toğ tugunlaridir.
T. — Örta Osiyoning içki suvlari şakllanadigan hududlaridan biri. Daryolari, asosan, muzlikqorlarning erişidan, yomgir, yer osti suvlaridan töyinadi va berk havzalarga (Orol, Issiqköl, Balxaş va b.) quyiladi, yoki tekislik, toğoldi va atrofidagi çöllarga çiqib, yerga singib ketadi va turli xöjalik maqsadlari uçun sarflanadi. T.ning yirik daryolariga Sirdaryo va uning irmoqlari (Norin, Qoradaryo, Ohangaron, Çirçiq, Keles, Aris va b.), Çu va irmoqlari (Juvonariq, Qöçqor), Talas va irmoqlari (Tekes, Kunges, Qoş, Çarin va b.), Juuka, Jettiöğuz, Tup, Tarim va irmoklari (Oqsuv, Tavkandaryo, Sarijaz) va b. kiradi. T. daryolarida bir qança gidrotexnik inşootlar: suv omborlari, gidroelektr stansiyalari — Töqtağul, Uçqörğon, Qayroqqum, Çorvoq va b. barpo etilgan. T.da köl köp. Ularning eng yiriklari tektonik köllar: Issiqköl, Sariçelak, Sönköl, Bagraşköl, Çötirköl. Ulardan taşqari daryo yon bağirlarining qulaşi, surilişi, muzliklarning işi natijasida vujudga kelgan köplab kiçik köllar (Aralaş, Quğala, Ixnaç, Toyçoq, Jasilköl va b.) mavjud. T.da köplab muzliklar bor. Muzliklarning umumiy mayd. 10,2 ming km2 çamasida. Şarqiy T.da ham muzlik köp, ularnig umumiy mayd. 2,7 ming km2 dan ziyod, IrenXabirga va Xoliqtov tizmalarida ular, ayniqsa, keng tarqalgan. T.da muzliklarning daraxtsimon, vodiy, karr, sirk, osilib turuvçi, egar, tekis yuzali, şleyf kabi tiplari tarqalgan. Hoz. davrda iqlimning global özgarişi natijasida muzliklar uzunligi, maydoni qisqarib bormoqsa.
T. tuproqösimlik qoplami, hayvonot dunyosi, tabiiy landşaftlariga köra, 4 geografik oblastga bölinadi. Bu oblastlar, asosan, orografik birliklarga töğri keladi.
Şimoliy T. — geologik jihatdan eng qad., iklimi keskin kontinental. Tuproqösimlik qoplami va hayvonotida boreal tabiatning ta'siri bor; tipik toğötloq va qora tuproqsimon tuproklar köp uçraydi. Oblast uçun sibir oqqarağayi, T. krraqarağayi va turli ötboşoqli ösimliklar xos. Sut emizuvçilardan: ötkirtiş, uzunburunça, kutora, har xil siçqonlar; quşlardan — qizilişton, kedrovka, qironqora va qirğiy köp. Qoraqarağay örmonlarida silovsin, qönğir ayiq, böri, tulki, oq siçqon yaşaydi. Balandlik mintaqalari: 700—900 m — şuvoqbetagaçalov ösadigan qurğoqçil daştlar; 900 — 1700 m — boşokli ötlar tarqalgan tog oldi daştlari; 1700 — 3000 m — qoraqarağay örmonlari, butazorlar, baland böyli ötlar, ötloq daştlar hamda toğ boşoqli daştlari; 3000 — 3500 m subalp ötloklari va ötloq daştlar hamda toğ boşoqli daştlari; 3500 — 4000 m alp ötloklari va ötloqdaştlari, kobreziya yalangliklari; 4000 — 5000 m hoz. zamon muzliklari mintaqasi.
Markaziy T.da kontinentallik yanada kuçayadi, yillik yoğin miqdori kamayadi, sovuqsiz davr qisqa. Sirtlar keng tarqalgan. Toğ qoratuproği, toğ ötloqidaşt, sirtlarda — daştötloqi tuproqlari keng tarqalgan. Ösimlik qoplamida toğ sovuq çöli va daştlarning kserofit usimliklari xos. Toğ çöli va daştlarda qoplon, arxar, daşt sassiqközani, qöşoyoq, olaxurjun va tuvaloqdar yaşaydi. Pastdan yuqoriga tomon quyidagi landşaft mintaqalari almaşinib boradi: çala çöl; quruq va turli ötboşoqlilar ösadigan daştlar; subalp butazorlari, ötloqlari, ötloq daştlari va daştlari; alp ötloqlari, balandtoğ ötloq daştlari, daştlari qamda çöllari; nival mintaqa.
Ğarbiy T. relyefining nihoyat darajada parçalanganligi, yoğin miqdorining ortişi, Ğarbiy Osiyoga xos hayvon va ösimliklarning köp uçraşi bilan ajralib turadi; tabiatida subtropiklarga xos xususiyatlar mavjud. Balandlik mintaqalari ham öziga xos (Farğona toğ tizmasining jan. yon bağrida) 600 — 800 m dan 1500 m gaça — toğ etagi tekisliklari; 1500 — 2000 m — siyrak arçazorlar bilan kserofil butazorlar uçraydigan buğdoyiqşuvoqbetagali daştlar, 2000 — 3000 m keng örmonlar; 3000 — 3500 m baland böyli subalp ötloqlari; 4000 — 5000 m — nival mintaqa.
Şarqiy T.da Markaziy Osiyo toğlariga xos landşaftlar tarqalgan. Kontinentallik juda kuçli. Namlik kam. Toğ botiqlari ham qurğoqçil; şörxoklar uçraydi. Şim. tizmalardagina yillik yoğin miqdori 300 mm gaça, markaziy va jan. tizmalarda 50—100 mm. Yozgi tra 20° — 25° gaça; yanv.ning trasi toğ vodiylarida —7°, —10°, toğ tepalarida esa —25°gaça; qişi uzoq davom etib, quruq keladi: Toğ etaklari daşt va çala çöllardan iborat, yon bağirlarida (1800 — 3000 m) qarağay, qoraqarağay, toğterak va qayrağoç örmonlari bor. 3000 m dan baland joylari yozgi yaylov. Hayvonlardan maral, toğ eçkisi, arxar, qobon va bars yaşaydi. Örmonlar va daryo böylarida quş köp. Foydali qazilmalardan mis, qörğoşin, nodir metallar, toşkömir konlari bor. Rangli metall konlaridan Olmaliq mis koni, Konsoy, Aççisoy qörğoşin konlari maşhur. Qurama toğlaridan volfram va mişyak, Qoratovdan fosforit qazib olinadi. Quriliş materiallari, tuzlar, termal va mineral suvlar mavjud.
T.da bir qança qöriqxonalar: Issiqköl, Olmaota, OqsuvJabağli, Sariçelak, Çatqol toğörmon qörikxonalari, şuningdek, bir qança buyurtma hududlar (jumladan, Jan.Ğarbiy T.ning yonğoqmeva örmonlari) bor.
Ad.: Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002; Şuls V.L., Maşrapov P., Örta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Şuls S . S., Analiz noveyşey tektoniki i relyef TyanŞanya, M., 1948; Mavlonova Ğ. O., Mamatqulov M . M ., Örta Osiyo toklarining qadimgi muzliklari, T., 1972;K,oriyev M ., Örta Osiyo tabiiy geofafiyasi, T., 1968; Gvozdetskiy N. A., Mixaylov N. M., Fiziçeskaya geofafiya SSSR (Aziatskaya çast), M., 1987; Çupaxin V.M., Fiziçeskaya geografiya TyanŞanya, AlmaAta, 1964; Şçukin I.S, Geomorfologiya Sredney Azii, M., 1983; Gvozdetskiy N.A., Golubçikov Yu.N., Gori, M., 1987.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЯНЎПАН (хитойча — Осмонўпар тоғлар, туркий номи — Тангритоғ) — Ўрта ва Марказий Осиёдаги энг баланд ва узок, масофага чўзилган тоғ тизмалари системаси. Ғарбий қисми Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистонда, шарқий қисми эса Хитой ҳудудидадир. Т. бир неча тоғ тизмаларидан ташкил топган бўлиб, уларнинг кўпчилиги кенглик бўйлаб, 2550 км дан зиёд масофага чўзилган. Т. шимолда Мўйинқум қумликлари, Или ботиғи, Жунғария Олатови, жан. да Фарғона ва Тарим ботиқлари, ғарбда Сирдарёнинг ўрта қисми, шаркда Гоби чўллари ва Бейшань тоғларигача етиб борган. Шим.да Шарқий Тяньшанга кирувчи Борохоро тизмаси, Жунғария Олатови, Марказий Тяньшанда Қақшалтов тизмаси, жан.ғарбда Олай тизмаси билан туташади. Баъзи геолог ва геофаф олимлар Жунғария Олатови ва ОлайҲисор тизмаларини ҳам Т. таркибига киритадилар. Т.га кирувчи кўпчилик тизмалар географик кенглик ёки кенгликка яқин йўналиш бўйлаб, баъзи тизмалари эса (Қоратоғ, Фарғона, Нурота ва б.) меридианал йўналишга яқин чўзилган. Энг баланд жойи Кирғизистон ва Хитой чегарасидаги Ғалаба чўққиси (бал. 7439 м). Унинг яқинида бал. 6995 м ли Хонтангри чўққиси кўтарилган. Тоғ тизмалари шу чўққилардан ғарб ва шарқ томонга елпиғичсимон тармокланиб, пасайиб боради.
Т. орографик жиҳатдан Шим. Тяньшан, Марказий (ёки Ички) Тяньшан, Ғарбий Тяньшан ва Шарқий Тяньшанга бўлинади, Шимолий Т.га Қирғизистон, Талас Олатови, Орқа Или Олатови, Кунгай Олатов тизмалари ва Чу ҳамда Талас водийлари киради. Шимолий Т. Марказий Т.дан берк ботиклар — Иссиқкўл, Қўчқор, Жум/ол, Сусамир, Кетмонтепа ботикдари билан ажралиб туради.
Марказий (Ички) Т. шимолда Терскай Олатови, жан.шарқда Қақшалтов ва ғарбда Фарғона тизмаси орасидаги жуда катта майдонни эгаллайди. У шаркда Хонтангри тоғ тугунига бориб тақалади (баъзи тадқиқотчилар, мас., Н. А. Гвоздецкий Т.нинг энг баланд қисми бўлмиш бу тоғ тугуни ва унинг атрофларини Марказий Т. деб атаб, ундан ғарбдаги тизма ва водийларни Ички Т.га киритадилар). Уларнинг оралиғида тектоник ботиқлар (Норин, Отбоши, Олабуға, Жум/ал, Тўқтағул ва б.) жойлашган бўлиб, улар Т. «сиртлари» деб аталади. Тектоник ботикларнинг баландлиги ғарбий қисмида 2000—2500 м, шарқида 4000 м га етади. Ер юзаси кенг ва текис ясси водийлар бўлиб, даре ва кдд. музликлар қолдирган ётқизиқлар билан қопланган, дарёлар билан ўйилган. Айрим ботиқларда кўллар (Сўнкўл, Чатиркўл) ҳосил бўлган.
Ғарбий Т. жан.ғарбга томон елпиғичсимон таралиб кетган Қоржонтов, Угом, Писком, Кўксув, Чатқол ва Қурама тоғ тизмаларидан иборат. Булар бир-биридан Писком, Чорвоқ, Юқори Чатқол, Чирчиқ тоғ оралиғи ботиқлари орқали ажралган. Шаркий Т. — тоғ системасининг Хитой ҳудудидаги қисми. У деярли кенглик бўйлаб йўналган икки гуруҳ тоғ тизмаларидан иборат. Шим. гуруҳга Борохоро, ИренХабирга (энг баланд жойи 5500 м), Санжи Музтоғ, Богдошан (БогдоЎла тоғи —5445 м), Барқултоғ, Мечинўла, Қарлиқтоғ тизмалари; жан. Гурухга — Холиқтов, Кўктекетов, Борохотан, Қуруқтоғ ва Қизилтоғ киради. Шаркий Тяньшаннинг тоғ этагида Турфон (чуқ. — 154 м) ботиғи жойлашган. Т.нинг баландтоғ қисми серқирра ва қояли, қад. ва ҳоз. замон музликларининг иши натижасида келиб чиққан альп типидаги рельеф шакллари (трог, цирк, каррлар), уларнинг ён бағирларида эса қурумлар, водийлар тубида морена (музлик ётқизикдари) уюмлари кенг тарқалган. 3200—3500 м дан юқори қисмларида кўп йиллик музликлар тарқалган бўлиб, уларнинг қалинлиги 20—30 м дан ошмайди. Фақат Оқсой — Чўтирқўл ботиғининг баъзи қисмларида 100 м дан зиёд. Денгиз сатҳидан анча баландда жойлашган ботиқларда гидролакколитлар, торф дўнглари ҳосил бўлган, ён бағирларида солифлюкация (юзлама сурилмалар) бўлиб туради. Яқин геологик ўтмишда қад. музликлардан бўшаган ботиқларда ҳар хил катталикдаги кўллар, баъзиларида ботқоқликлар вужудга келган. Ўртача баландликдаги ва паст тоғли қисмларида оқар сувларнинг иши, гравитацион жараёнлар натижасида келиб чиққан рельеф шакллари (дара, терраса, сурилма, конус симон ёйилма ва б.) кенг тарқалган.
Т.нинг бу кисмида турли баландликларда текисланган юзалар, тизмаларнинг этакларида адирлар, йирик конуссимон ёйилмалар, бир неча ўнлаб км га чўзилган пролювиал шлейфлар учрайди. Т.даги тог тизмалари кучли бурмаланган токембрий, палеозой чўкинди, метаморфик ва отқинди тоғ жинслари—сланец, қумтош, оҳактош, мармар, гнейс, гранит, гранодиорит ва б.дан ташкил топган, ботиклар, даре водийлари, адирлар, қисман, тизмалар ён бағирлари мезозой ва кайнозой даврлари чўкинди тоғ жинслари билан тўлган. Т. турли тектоник структуралар (антиклинорий, антиклиналь, синклинорий, синклиналь) шаклида каледон ва герцин бурмаланиши босқичларидан ҳамда янги тектоник харакатлар (горст, грабен) таъсирида вужудга келган. Шу боис Т.да икки йирик структура: каледонитлар ва герцинидлар мавжуд бўлиб, улар бир-биридан чукур ер ёрикдари орқали ажралган. Каледонитларга Шим., кисман Марказий ва Шаркий Т.даги тизмалар (Кетмон, Киргиз, Орқа Или Олатови, Кунгай Олатов, Терскай Олатов, Талас Олатови, Сусамир, БогдоЎла ва б.), герцинидларга Крратов, Угом, Писком, Чатқол, Қурама, Қақшалтов, Холиқтов, Фарғона ва б. тизмалар киради.
Герцин бурмаланиши босқичидан кейин Т.даги тизмалар тектоник ҳаракатларнинг жуда сусайиши натижасида яссиланиб текисланган (пенепленга айланган). Мезозой эраси, палеоген даврида ва неогеннинг бошланишида Т. платформа босқичини ўтаган. Неоген даврининг охири ва тўртламчи давр мобайнида Т.да янги тектоник ҳаракатлар бошланиб, улар ҳоз. ҳам давом этмоқда. Мазкур тектоник ҳаракатлар натижасида Т.нинг ҳоз. рельефи шаклланмоқда, каледон ва герцин бурмаланишлари даврларида пайдо бўлган антиклинорий, антиклиналь ва горстлар ўрнида тоғ тизмалари, синклинорий, синклиналь ва грабенлар ўрнида эса мезозой, палеоген, неоген ва тўртламчи давр чўкинди ётқизикдари билан қопланган тоғ оралиғи ботиқлари вужудга келган. Янги тектоник ҳаракатлар дифференциал хусусиятга эга бўлиб, уларнинг амплитудаси 8—10 км дан зиёд бўлган.
Т. нисбатан куйи географик кенгликларда ва Евросиё материгининг ичкарисида жойлашганлиги, деярли ҳамма томондан чўллар билан ўралганлиги, рельефининг мураккаблиги, кўп қисми катта баландликларга кўтарилганлиги, тизмалар ён бағирлари турли эскпозицияга эга булганлиги сабабли иклими умуман континенталдир. Т.нинг асосий қисми мўътадил икдим минтақасида жойлашган. Жан.гарбий ва жан. қисмлари субтропик иклим минтақаси чегарасида жойлашганлиги сабабли унинг қуйи баландликларига қуруқ субтропикларнинг таъсири сезилади. Т.га нам ҳаво оқимлари ғарбдан келади. Рельефининг мураккаблиги ва кучли парчаланганлиги унинг ҳудудида иссиклик ва намликнинг ҳар хил тақсимланишига сабаб бўлган. Тизмаларнинг этакларидаги водийларда июлнинг ўртача траси 20°—25°, ўртача баландликдаги водийларда 15°— 27°, баланд тоғли қисмларида 5° ва ундан ҳам паст. Энг юқори тра 30°— 35° га етади. Ўртача баландликдаги водийларда янв. нинг ўртача траси —6° дан паст, айрим водийларда —16°, —20°. Қишда баланд қисмларида (музлик ва доимий қорлар тарқалган) тра —30° гача пасаяди. Т.да ёғиннинг тақсимланишида тизмаларнинг баландлиги, йўналиши, ён бағирларининг экспозицияси катта роль ўйнайди. Тизмалар этакларидаги текисликларда йиллик ёғин 150 — 300 мм, тизмалар этаклари ва паст тоғларда 300—450 мм, ўртача баландликдаги қисмида эса 800—1600 мм. Тоғ оралиғи ботиқларида ёғингарчилик кам (100—400 мм). Т.да энг кўп ёгин тизмаларнинг шим., шим.ғарбий, жан. ғарбий ён бағирларида (2000 мм ва ундан зиёд). Ёгиннинг асосий кисми Т.нинг катта қисмида ёз ойларида, жан. қисмида эса баҳор ойларида тушади. Ёғиннинг кўп қисми қор шаклида ёғади ва узоқ вақт сакланиб туради. Қор қоплами тизмалар этакларида 2—3 ой, ўртача баландлик қисмида 6—7 ой, баланд тоғли қисмида эса 9—10 ой сакланади. Тоғ оралиғи ботиқларида қор қоплами қалин эмас.
Т.да қор чизиғи шим.ғарбида 3600— 3800 м дан, марказида 4200—4450 м баландликдан ўтади. Унда доимий қор ва музликлар кўп (энг каттаси Марказий Т.даги Инилчиқ музлиги). Музликларнинг энг катта марказлари Хонтангри, Терскай Олатови, Қақшалтов тоғ тугунларидир.
Т. — Ўрта Осиёнинг ички сувлари шаклланадиган ҳудудларидан бири. Дарёлари, асосан, музликқорларнинг эришидан, ёмгир, ер ости сувларидан тўйинади ва берк ҳавзаларга (Орол, Иссиқкўл, Балхаш ва б.) қуйилади, ёки текислик, тоғолди ва атрофидаги чўлларга чиқиб, ерга сингиб кетади ва турли хўжалик мақсадлари учун сарфланади. Т.нинг йирик дарёларига Сирдарё ва унинг ирмоқлари (Норин, Қорадарё, Оҳангарон, Чирчиқ, Келес, Арис ва б.), Чу ва ирмоқлари (Жувонариқ, Қўчқор), Талас ва ирмоқлари (Текес, Кунгес, Қош, Чарин ва б.), Жуука, Жеттиўғуз, Туп, Тарим ва ирмоклари (Оқсув, Тавкандарё, Сарижаз) ва б. киради. Т. дарёларида бир қанча гидротехник иншоотлар: сув омборлари, гидроэлектр станциялари — Тўқтағул, Учқўрғон, Қайроққум, Чорвоқ ва б. барпо этилган. Т.да кўл кўп. Уларнинг энг йириклари тектоник кўллар: Иссиқкўл, Саричелак, Сўнкўл, Баграшкўл, Чўтиркўл. Улардан ташқари дарё ён бағирларининг қулаши, сурилиши, музликларнинг иши натижасида вужудга келган кўплаб кичик кўллар (Аралаш, Қуғала, Ихнач, Тойчоқ, Жасилкўл ва б.) мавжуд. Т.да кўплаб музликлар бор. Музликларнинг умумий майд. 10,2 минг км2 чамасида. Шарқий Т.да ҳам музлик кўп, уларниг умумий майд. 2,7 минг км2 дан зиёд, ИренХабирга ва Холиқтов тизмаларида улар, айниқса, кенг тарқалган. Т.да музликларнинг дарахтсимон, водий, карр, цирк, осилиб турувчи, эгар, текис юзали, шлейф каби типлари тарқалган. Ҳоз. даврда иқлимнинг глобал ўзгариши натижасида музликлар узунлиги, майдони қисқариб бормоқца.
Т. тупроқўсимлик қоплами, ҳайвонот дунёси, табиий ландшафтларига кўра, 4 географик областга бўлинади. Бу областлар, асосан, орографик бирликларга тўғри келади.
Шимолий Т. — геологик жиҳатдан энг қад., иклими кескин континентал. Тупроқўсимлик қоплами ва ҳайвонотида бореал табиатнинг таъсири бор; типик тоғўтлоқ ва қора тупроқсимон тупроклар кўп учрайди. Область учун сибирь оққарағайи, Т. кррақарағайи ва турли ўтбошоқли ўсимликлар хос. Сут эмизувчилардан: ўткиртиш, узунбурунча, кутора, ҳар хил сичқонлар; қушлардан — қизилиштон, кедровка, қиронқора ва қирғий кўп. Қорақарағай ўрмонларида силовсин, қўнғир айиқ, бўри, тулки, оқ сичқон яшайди. Баландлик минтақалари: 700—900 м — шувоқбетагачалов ўсадиган қурғоқчил даштлар; 900 — 1700 м — бошокли ўтлар тарқалган тог олди даштлари; 1700 — 3000 м — қорақарағай ўрмонлари, бутазорлар, баланд бўйли ўтлар, ўтлоқ даштлар ҳамда тоғ бошоқли даштлари; 3000 — 3500 м субальп ўтлоклари ва ўтлоқ даштлар ҳамда тоғ бошоқли даштлари; 3500 — 4000 м альп ўтлоклари ва ўтлоқдаштлари, кобрезия ялангликлари; 4000 — 5000 м ҳоз. замон музликлари минтақаси.
Марказий Т.да континенталлик янада кучаяди, йиллик ёғин миқдори камаяди, совуқсиз давр қисқа. Сиртлар кенг тарқалган. Тоғ қоратупроғи, тоғ ўтлоқидашт, сиртларда — даштўтлоқи тупроқлари кенг тарқалган. Ўсимлик қопламида тоғ совуқ чўли ва даштларнинг ксерофит усимликлари хос. Тоғ чўли ва даштларда қоплон, архар, дашт сассиқкўзани, қўшоёқ, олахуржун ва тувалоқдар яшайди. Пастдан юқорига томон қуйидаги ландшафт минтақалари алмашиниб боради: чала чўл; қуруқ ва турли ўтбошоқлилар ўсадиган даштлар; субальп бутазорлари, ўтлоқлари, ўтлоқ даштлари ва даштлари; альп ўтлоқлари, баландтоғ ўтлоқ даштлари, даштлари қамда чўллари; нивал минтақа.
Ғарбий Т. рельефининг ниҳоят даражада парчаланганлиги, ёғин миқдорининг ортиши, Ғарбий Осиёга хос ҳайвон ва ўсимликларнинг кўп учраши билан ажралиб туради; табиатида субтропикларга хос хусусиятлар мавжуд. Баландлик минтақалари ҳам ўзига хос (Фарғона тоғ тизмасининг жан. ён бағрида) 600 — 800 м дан 1500 м гача — тоғ этаги текисликлари; 1500 — 2000 м — сийрак арчазорлар билан ксерофил бутазорлар учрайдиган буғдойиқшувоқбетагали даштлар, 2000 — 3000 м кенг ўрмонлар; 3000 — 3500 м баланд бўйли субальп ўтлоқлари; 4000 — 5000 м — нивал минтақа.
Шарқий Т.да Марказий Осиё тоғларига хос ландшафтлар тарқалган. Континенталлик жуда кучли. Намлик кам. Тоғ ботиқлари ҳам қурғоқчил; шўрхоклар учрайди. Шим. тизмалардагина йиллик ёғин миқдори 300 мм гача, марказий ва жан. тизмаларда 50—100 мм. Ёзги тра 20° — 25° гача; янв.нинг траси тоғ водийларида —7°, —10°, тоғ тепаларида эса —25°гача; қиши узоқ давом этиб, қуруқ келади: Тоғ этаклари дашт ва чала чўллардан иборат, ён бағирларида (1800 — 3000 м) қарағай, қорақарағай, тоғтерак ва қайрағоч ўрмонлари бор. 3000 м дан баланд жойлари ёзги яйлов. Ҳайвонлардан марал, тоғ эчкиси, архар, қобон ва барс яшайди. Ўрмонлар ва дарё бўйларида қуш кўп. Фойдали қазилмалардан мис, қўрғошин, нодир металлар, тошкўмир конлари бор. Рангли металл конларидан Олмалиқ мис кони, Консой, Аччисой қўрғошин конлари машҳур. Қурама тоғларидан вольфрам ва мишьяк, Қоратовдан фосфорит қазиб олинади. Қурилиш материаллари, тузлар, термал ва минерал сувлар мавжуд.
Т.да бир қанча қўриқхоналар: Иссиқкўл, Олмаота, ОқсувЖабағли, Саричелак, Чатқол тоғўрмон қўрикхоналари, шунингдек, бир қанча буюртма ҳудудлар (жумладан, Жан.Ғарбий Т.нинг ёнғоқмева ўрмонлари) бор.
Ад.: Баратов П., Маматқулов М., Рафиқов А., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002; Шульц В.Л., Машрапов P., Ўрта Осиё гидрографияси, Т., 1969; Шульц С . С., Анализ новейшей тектоники и рельеф ТяньШаня, М., 1948; Мавлонова Ғ. О., Маматқулов М . М ., Ўрта Осиё токларининг қадимги музликлари, Т., 1972;К,ориев М ., Ўрта Осиё табиий геофафияси, Т., 1968; Гвоздецкий Н. А., Михайлов Н. М., Физическая геофафия СССР (Азиатская часть), М., 1987; Чупахин В.М., Физическая география ТяньШаня, АлмаАта, 1964; Шчукин И.С, Геоморфология Средней Азии, М., 1983; Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н., Горы, М., 1987.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.