Tyumen viloyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 816–817-b. — ziyouz.com

Tyumen viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1944 y. 14 avg.da taşkil etilgan. Asosan, Ğarbiy Sibir şim. da joylaşgan, şim.da Kara dengiziga tutaş. XantiMansilar muxtor okrugi va Yamal Nenetslari muxtor okruginp öz içiga oladi. Ularning tarkibiga Kara dengizining Beliy, Oleniy, Vilkitskiy, Şokalskiy va Neupokoyev o.lari kiradi. Mayd. 1435,3 ming km2. Aholisi 3265,7 ming kişi (2002), asosan, ruslar (73,6%), şuningdek, ukrain, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 77,4%. Markazi — Tyumen ş. Boşqa yirik şaharlari — Tobolsk, Işim. Tarkibiga 38 tuman, 28 şahar va 40 şaharça kiradi.

T.v. Ğarbiy Sibir tekisligida joylaşgan, bal. 285 m (Sibir Uvallari). Viloyat ğarbida Ural toğlarining şarqiy yon bağirlari (eng baland joyi 1895 m, Narodnaya çöqqisi) yondoş. T.v. hududida 1950—60 y.larda neft va gaz konlari oçildi. Uralning şarqiy yonbağirlarida qönğir kumir, temir rudasi, quriliş qumi konlari bor.

Iqlimi kontinental. Şim.da qişi uzoq, sovuq (8—10 oy davom etadi). Yanv.ning örtaça trasi —29°, iyulniki 4—15°. Yillik yoğin 200— 600 mm. Viloyat şim.da kup yillik muzloq yerlar bor. Vegetatsiya davri jan. qismida 150—162 kun, XantiMansilar muxtor okrugida 115—125 kun.

Viloyatning asosiy daryosi — Ob (1500 km çamasida) va uning eng katta irmoği Irtiş (900 km çamasida). Viloyatning şim.şarqida Taz va Pur, Nadim daryolari oqib utadi. Yamal ya.o. va T.v.ning jan.da kul köp.

Asosan, podzollaşgan qumoq va qumloq, şuningdek, torfbotqoq, çekka şim.da (Yamal va Giden ya.o.da) tundra tuproklari, viloyatning jan. da qoratuproqsimonötloq tuproqlar, dare vodiylari böylab allyuvial tuproqlar tarqalgan. Şim.da tundra, jan.roqda örmonli tundra ösimliklari ösadi. Viloyatning kattagina qismi tayga zonasi bilan band. Jan. örmonli daşt zonasida, tundra zonasida şimol buğusi, oq tulki, oq tovuşqon, lemming, oq kaklik, burunduq, qönğir ayiq, rosomaxa, kolonok, sobol, böri, tulki; quşlardan karqur, çil, kedr çumçuği; örmonli daştda qur yaşaydi. Ondatra, norka, barguzin soboli va qunduz iqlimlaştirilgan. Yezda ğoz va urdaklar uçib keladi. Dare va köllarda baliq kup. Viloyat hududida Verxnetazovskiy, Malaya Sosva, Yuganskiy qöriqxonalari joylaşgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: neftgaz sanoati (T.v.da Rossiya neftining 66%dan ziyodi va gazining 92% qazib olinadi). Neft konlari: Samotlor, Xolmogor, Fyodorov va b.; gazniki — Urengoy, Yamburg, Medvejye va b.). Maşinasozlik va metallsozlik (Rossiyada işlab çiqarilgan akkumulyator va qörğoşinli avtomobil akkumulyator batareyalarining 31%dan ziyodini, yoğoçsozlik stanoklarining 9% hamda metall kesuvçi stanoklari; neft apparaturasi va jihozlari, burğilaş, geologiyarazvedka jihozlari, tibbiy asbobuskunalar, jumladan, bir marta foydalanadigan şpritslar va b.), örmon va yoğoçsozlik (fanera, yiğma devorli uylar, mebel), kimyo va neft kimyosi (plastmassalar, kimyofarmatsevtika mahsulotlari); quriliş materiallari işlab çiqariş. rivojlangan. Suyakdan öymakor badiiy buyumlar tayerlanadi (Tobolsk ş). Eng yirik korxonalari: «Surgutneftegaz», «Noyabrskneftegaz», «Tyumenneftegaz», «Yuganskneftegaz» (Nefteyugansk), «Urengoygazprom» (Noviy Urengoy ş.); «Yamburggazdoböça» davlat korxonasi. Motorsozlik işlab çiqariş. birlaşmasi, avtotraktor elektr asbobuskunalari zdi, «Tyumenmebel», uysozlik kti (Tyumen ş.), «Krosno» (Tyumen ş), «Tobol nefteximkombinat» korxonalari; Surgut issiklik elektr styalari bor.

Q.x.ning yetakçi tarmoğiçorvaçilik, asosan, sutgöşt çorvaçiligi va çöçqaçilik. Qöy va eçkilar ham boqiladi. Viloyat şim.da buğuçilik, darrandaçilik (ok, tulki, sobol, suvsar, ondatra), möynaçilik rivojlangan. Viloyatning jan. qismida don (javdar, buğdoy, suli, arpa) va ozuqa ekinlari ekiladi, kartoşka va sabzavotlar yetiştiriladi.

T.y. uzunligi 2451 km. Avtomobil yöllari uz. 11458 km, şu jumladan, qattiq qoplamalisi 9033 km. Ob, Irtiş, Tobol, Tura va b. daryolarda kema qatnaydi. Havo transporti muhim ahamiyatga ega. 7 oliy öquv yurti, 7 muzey, 3 teatr bor. Viloyatda 30 dan ortiq sanatoriy, Bolşoy Taraskul balneobalçiq kurorti faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЮМЕНЬ ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1944 й. 14 авг.да ташкил этилган. Асосан, Ғарбий Сибирь шим. да жойлашган, шим.да Кара денгизига туташ. ХантиМансилар мухтор округи ва Ямал Ненецлари мухтор округинп ўз ичига олади. Уларнинг таркибига Кара денгизининг Белий, Олений, Вилькицкий, Шокальский ва Неупокоев о.лари киради. Майд. 1435,3 минг км2. Аҳолиси 3265,7 минг киши (2002), асосан, руслар (73,6%), шунингдек, украин, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 77,4%. Маркази — Тюмень ш. Бошқа йирик шаҳарлари — Тобольск, Ишим. Таркибига 38 туман, 28 шаҳар ва 40 шаҳарча киради.

Т.в. Ғарбий Сибирь текислигида жойлашган, бал. 285 м (Сибирь Уваллари). Вилоят ғарбида Урал тоғларининг шарқий ён бағирлари (энг баланд жойи 1895 м, Народная чўққиси) ёндош. Т.в. ҳудудида 1950—60 й.ларда нефть ва газ конлари очилди. Уралнинг шарқий ёнбағирларида қўнғир кумир, темир рудаси, қурилиш қуми конлари бор.

Иқлими континентал. Шим.да қиши узоқ, совуқ (8—10 ой давом этади). Янв.нинг ўртача траси —29°, июлники 4—15°. Йиллик ёғин 200— 600 мм. Вилоят шим.да куп йиллик музлоқ ерлар бор. Вегетация даври жан. қисмида 150—162 кун, ХантиМансилар мухтор округида 115—125 кун.

Вилоятнинг асосий дарёси — Обь (1500 км чамасида) ва унинг энг катта ирмоғи Иртиш (900 км чамасида). Вилоятнинг шим.шарқида Таз ва Пур, Надим дарёлари оқиб утади. Ямал я.о. ва Т.в.нинг жан.да кул кўп.

Асосан, подзоллашган қумоқ ва қумлоқ, шунингдек, торфботқоқ, чекка шим.да (Ямал ва Гиден я.о.да) тундра тупроклари, вилоятнинг жан. да қоратупроқсимонўтлоқ тупроқлар, даре водийлари бўйлаб аллювиал тупроқлар тарқалган. Шим.да тундра, жан.роқда ўрмонли тундра ўсимликлари ўсади. Вилоятнинг каттагина қисми тайга зонаси билан банд. Жан. ўрмонли дашт зонасида, тундра зонасида шимол буғуси, оқ тулки, оқ товушқон, лемминг, оқ каклик, бурундуқ, қўнғир айиқ, росомаха, колонок, соболь, бўри, тулки; қушлардан карқур, чил, кедр чумчуғи; ўрмонли даштда қур яшайди. Ондатра, норка, баргузин соболи ва қундуз иқлимлаштирилган. Езда ғоз ва урдаклар учиб келади. Даре ва кўлларда балиқ куп. Вилоят ҳудудида Верхнетазовский, Малая Сосьва, Юганский қўриқхоналари жойлашган.

Саноатининг асосий тармоклари: нефтьгаз саноати (Т.в.да Россия нефтининг 66%дан зиёди ва газининг 92% қазиб олинади). Нефть конлари: Самотлор, Холмогор, Фёдоров ва б.; газники — Уренгой, Ямбург, Медвежье ва б.). Машинасозлик ва металлсозлик (Россияда ишлаб чиқарилган аккумулятор ва қўрғошинли автомобиль аккумулятор батареяларининг 31%дан зиёдини, ёғочсозлик станокларининг 9% ҳамда металл кесувчи станоклари; нефть аппаратураси ва жиҳозлари, бурғилаш, геологияразведка жиҳозлари, тиббий асбобускуналар, жумладан, бир марта фойдаланадиган шприцлар ва б.), ўрмон ва ёғочсозлик (фанера, йиғма деворли уйлар, мебель), кимё ва нефть кимёси (пластмассалар, кимёфармацевтика маҳсулотлари); қурилиш материаллари ишлаб чиқариш. ривожланган. Суякдан ўймакор бадиий буюмлар тайерланади (Тобольск ш). Энг йирик корхоналари: «Сургутнефтегаз», «Ноябрьскнефтегаз», «Тюменьнефтегаз», «Юганскнефтегаз» (Нефтеюганск), «Уренгойгазпром» (Новий Уренгой ш.); «Ямбурггаздобўча» давлат корхонаси. Моторсозлик ишлаб чиқариш. бирлашмаси, автотрактор электр асбобускуналари зди, «Тюменьмебель», уйсозлик кти (Тюмень ш.), «Кросно» (Тюмень ш), «Тоболь нефтехимкомбинат» корхоналари; Сургут иссиклик электр стялари бор.

Қ.х.нинг етакчи тармоғичорвачилик, асосан, сутгўшт чорвачилиги ва чўчқачилик. Қўй ва эчкилар ҳам боқилади. Вилоят шим.да буғучилик, даррандачилик (ок, тулки, соболь, сувсар, ондатра), мўйначилик ривожланган. Вилоятнинг жан. қисмида дон (жавдар, буғдой, сули, арпа) ва озуқа экинлари экилади, картошка ва сабзавотлар етиштирилади.

Т.й. узунлиги 2451 км. Автомобиль йўллари уз. 11458 км, шу жумладан, қаттиқ қопламалиси 9033 км. Обь, Иртиш, Тобол, Тура ва б. дарёларда кема қатнайди. Ҳаво транспорти муҳим аҳамиятга эга. 7 олий ўқув юрти, 7 музей, 3 театр бор. Вилоятда 30 дан ортиқ санаторий, Большой Тараскуль бальнеобалчиқ курорти фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.