Tyumen viloyati
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tyumen viloyati — Rossiya Federatsiyasining asosan Ğarbiy Sibirda joylaşgan sub'ekti. Rusça Vikipediyaga köra, u Ural federal okrugi tarkibiga kiradi, ma'muriy markazi — Tyumen şahri. Viloyatning öziga xos tomoni şundaki, uning tarkibida yana ikki federatsiya sub'ekti — Xanti-Mansi avtonom okrugi (Yugra) va Yamal-Nenets avtonom okrugi bor. Okruglar bilan birga hisoblaganda viloyat şimolda Şimoliy Muz okeani dengizlaridan janubda davlat çegarasigaça çözilgan Rossiyadagi yagona hududdir.12
Geografiyasi
13ÖzME viloyat maydonini 1435,3 ming km² deb körsatadi. Rusça Vikipediyadagi yangiroq ma'lumotga köra, okruglar bilan birga maydon 1 464 173 km², okruglarsiz «janubiy» qismi esa 160 122 km². Umumiy maydoni böyiça u federatsiya sub'ektlari orasida Yakutiya va Krasnoyarsk ölkasidan keyin uçinçi örinda turadi. Hudud şimoldan janubga 2100 km, ğarbdan şarqqa 1400 km ga çözilgan.
Viloyat Ğarbiy Sibir tekisligining ğarbiy qismini egallaydi. ÖzME'ga köra, şimolda Kara dengizi bilan tutaşadi, ğarbiy çekkasiga Ural toğlarining şarqiy yonbağirlari kelib tegadi, bu yerdagi eng baland nuqta — Narodnaya çöqqisi (1895 m). Dengizdagi Beliy, Oleniy, Vilkitskiy kabi orollar ham viloyat tarkibiga kiradi. Rusça Vikipediya viloyatning eng şimoliy nuqtasi Vilkitskiy oroli ekanini, janubda esa u Qozoğistonning Şimoliy Qozoğiston viloyati bilan çegaradoş ekanini qayd etadi.
Tabiati
13Iqlimi şimolda arktik va subarktik, markaz va janubda mö'tadil. Rusça Vikipediyaga köra, yanvarning örtaça harorati Tyumen şahrida −15° atrofida bölsa, şimolda ança past tuşadi; sovuq davr Tyumenda yiliga 130 kun, tundrada 210 kun va undan köp davom etadi. ÖzME şimolda köp yillik muzloq yerlar borligini, yillik yoğin 200–600 mm ekanini yozadi.
Asosiy suv yöllari — Ob va uning eng yirik irmoği Irtiş, şuningdek Tobol, Tura, Taz, Pur va Nadim. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, viloyatda uzunligi 10 km dan oşadigan 70 mingdan ortiq suv oqimi va 70 mingga yaqin köl bor. Hudud bir neça tabiiy zonani kesib ötadi: şimolda arktik çöl va tundra, undan janubda örmonli tundra, tayga, aralaş örmonlar va örmonli daşt. ÖzME'ga köra, faunada şimol buğusi, oq tulki, lemming, sobol, qönğir ayiq kabi hayvonlar uçraydi, Verxnetazovskiy, Malaya Sosva va Yugan qöriqxonalari taşkil etilgan.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, hududda odamlar mezolit davridayoq, taxminan 10 ming yil oldin yaşagan. XVIII asr boşida Tobolsk ulkan Sibir guberniyasining markazi etib belgilangan, keyinçalik Tobolsk guberniyasi tuzilgan va u 1920-yilda Tyumen guberniyasi deb qayta nomlangan. Bir neça ma'muriy özgarişlardan söng hozirgi viloyat 1944-yil 14-avgustda Omsk va Kurgan viloyatlarining bir qator tumanlarini ajratib olib taşkil etilgan — bu sanani ÖzME ham tasdiqlaydi. Okruglarning viloyat tarkibidagi hozirgi maqomi 1993-yilda mustahkamlangan; ungaça ular bevosita Tyumendan boşqarilgan.
Aholisi
13ÖzME 2002-yilda aholi 3265,7 ming kişi bölganini, uning qariyb 74 foizini ruslar, qolganini ukrainlar, tatarlar va boşqa xalqlar taşkil etganini yozadi. Rusça Vikipediyadagi Rosstat ma'lumotiga köra, 2025-yilda okruglar bilan birga aholi soni 3 931 696 kişiga yetgan, şaharliklar uluşi 78 foizdan oşadi. Tub xalqlar qatorida nenetslar, xantilar, mansilar, selkuplar va Sibir tatarlari tilga olinadi. Yirik şaharlari — Tyumen, Tobolsk, Işim, şuningdek okruglardagi Surgut, Nijnevartovsk, Noviy Urengoy.
Xöjaligi
13Viloyat okruglari bilan birga Rossiyaning eng yirik va dunyodagi eng muhim neft-gaz mintaqalaridan biri hisoblanadi. ÖzME'ga köra, bu yerda konlar 1950–1960-yillarda oçilgan va mamlakat neftining 66 foizdan ziyodi, gazining 92 foizi şu hududdan olingan. Rusça Vikipediyaga köra, neftning asosiy qismi Xanti-Mansi okrugida (Samotlor, Priobskoye, Fyodorovskoye konlari), gazning köpi Yamal-Nenets okrugida (Urengoy, Yamburg) qazib olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, yoqilği sanoatining tez ösişi tufayli viloyat aholi jon boşiga yalpi mahsulot böyiça Rossiyaning eng boy sub'ektiga aylangan. ÖzME maşinasozlik, yoğoçsozlik, kimyo sanoati va Tobolskdagi suyak öymakorligi hunarini ham alohida qayd etadi. Janubda don, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi, şimolda buğuçilik va möynaçilik rivojlangan. Ob, Irtiş va Tobol daryolarida kema qatnaydi, uzoq şimoliy hududlar uçun havo transporti muhim ahamiyatga ega.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tyumen viloyati // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3465 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATyumen viloyati. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3465
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3465
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Тюменская областьru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Tyumen Oblasten.wikipedia.org
- 3ÖzME, 8-jild, 816–817-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 816–817-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.