Udi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com
Udi (asl ismi Lyu Çe) (mil. av. 156— 87) — Xitoy imperatori (mil. av. 140— 87); Ğarbiy Xan sulolasidan. Taxtni Udi (jangovar imperator) nomi b-n boşqargan. Nihoyatda qattiqqöl, qobiliyatli, şuhratparast va jangovar şaxe bölgan. Markaziy hokimiyatni mustahkamlaş yölida siyosiy, iqtisodiy, harbiy islohotlar ötkazgan. Mil. av. 127 y. zodagonlar yer mulklarini vorislar örtasida taqsimlaş haqida farmon çiqargan. Mamlakat hududini 14 okrugga taqsimlab, mahalliy hokimlarni nazorat qilib turiş uçun u yerlarga yöriqçilarni jönatgan. Ma'muriy lavozimlarni egallaş uçun davlat imtihonlari topşiriş tizimini joriy qilgan. Uning davrida konfutsiylikni rasmiy mafkuraga aylaniş jarayoni yakunlangan. 40 y.dan ortiq hoz. Koreya, Vyetnam, Mongoliya hududlarida mavjud bölgan davlatlarga qarşi bosqinçilik uruşlari olib borgan. Bu uruşlar saltanat hududlarini ança kengaytirgan, lekin Xitoyni zaiflaştirgan, mehnatkaş xalq ommasi ahvolini keskin yomonlaştirgan. Hun xoqonligiga qarşi kuraşda Ğarbdagi davlatlar b-n ittifoq tuziş uçun Markaziy Osiyoga 2 marta Çjan Syanni elçi qilib yuborgan, uning hisoboti natijasida xitoyliklar ilk bor Örta Osiyo xalqlari b-n tanişiş imkoniga ega bölganlar. Udi öz qöşinlarining jangovarlik imkoniyatlarini oşiriş maqsadida Farğona (Dayyuan, Davan) otlarini sotib olmoqçi bölgan. Farğonaliklar bunga könmagaç, mil. av. 104 y. Li Guangli boşçiligida Farğonaga qöşin jönatgan. Birinçi yurişda Xitoy qöşinlari Özgandan nariga öta olmagan. Mil. av. 101 y. Xitoy qöşini Farğona davlatining markazi — Erşi ş.ni 40 kun qamal qilgan (q. Erşi mudofaasi). Udi qöşini Farğonani qölga kirita olmagaç, u b-n bitim tuzişga majbur bölgan bölsada Udi buni ğalaba deb baholagan.
Q.: Erşi mudofaasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УДИ (асл исми Лю Чэ) (мил. ав. 156— 87) — Хитой императори (мил. ав. 140— 87); Ғарбий Хань сулоласидан. Тахтни Уди (жанговар император) номи б-н бошқарган. Ниҳоятда қаттиққўл, қобилиятли, шуҳратпараст ва жанговар шахе бўлган. Марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш йўлида сиёсий, иқтисодий, ҳарбий ислоҳотлар ўтказган. Мил. ав. 127 й. зодагонлар ер мулкларини ворислар ўртасида тақсимлаш ҳақида фармон чиқарган. Мамлакат ҳудудини 14 округга тақсимлаб, маҳаллий ҳокимларни назорат қилиб туриш учун у ерларга йўриқчиларни жўнатган. Маъмурий лавозимларни эгаллаш учун давлат имтиҳонлари топшириш тизимини жорий қилган. Унинг даврида конфуцийликни расмий мафкурага айланиш жараёни якунланган. 40 й.дан ортиқ ҳоз. Корея, Вьетнам, Монголия ҳудудларида мавжуд бўлган давлатларга қарши босқинчилик урушлари олиб борган. Бу урушлар салтанат ҳудудларини анча кенгайтирган, лекин Хитойни заифлаштирган, меҳнаткаш халқ оммаси аҳволини кескин ёмонлаштирган. Ҳун хоқонлигига қарши курашда Ғарбдаги давлатлар б-н иттифоқ тузиш учун Марказий Осиёга 2 марта Чжан Цяньни элчи қилиб юборган, унинг ҳисоботи натижасида хитойликлар илк бор Ўрта Осиё халқлари б-н танишиш имконига эга бўлганлар. Уди ўз қўшинларининг жанговарлик имкониятларини ошириш мақсадида Фарғона (Дайюан, Даван) отларини сотиб олмоқчи бўлган. Фарғоналиклар бунга кўнмагач, мил. ав. 104 й. Ли Гуангли бошчилигида Фарғонага қўшин жўнатган. Биринчи юришда Хитой қўшинлари Ўзгандан нарига ўта олмаган. Мил. ав. 101 й. Хитой қўшини Фарғона давлатининг маркази — Эрши ш.ни 40 кун қамал қилган (қ. Эрши мудофааси). Уди қўшини Фарғонани қўлга кирита олмагач, у б-н битим тузишга мажбур бўлган бўлсада Уди буни ғалаба деб баҳолаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.