Ugom tizmasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19-b. — ziyouz.com
Ugom tizmasi - Ğarbiy Tyanşanning bir qismi. Tizmaning jan.ğarbiy qismi Toşkent viloyati Böstonliq tumani hududida. Talas Olatovidan (Manas tog tuguni yaqinidan) boşlanib jan.ğarb tomon 115 km ga çözilgan. Piskom va Ugom daryolari oraliğida. Uning jan.ğarbiy qismi Özbekistonda, şim,şarqiy qismi esa Qozoğiston hududida. Suvayirğiç yaqinidan ikki davlatning çegarasi ötadi. Örtaça bal. 3000—3500 m, jan.ğarb tomon pasayib boradi. Özbekistondagi qismi ança past, Çirçiq daryosi yaqinida bal. 1500 m. U.t.ning ayrim çöqqilari 3500—4000 m ga kötarilgan. Eng baland çöqqisi Sayram (4238 m). Sayram çöqqisidan U.t. bir qança tarmoqlarga ajraladi, bulardan eng yiriklari Tuproqbel va Maydontoldir. Bu tarmoqlar ança baland bölib, ba'zi çöqqilari 4000 m dan yuqori — (Tuproqbel — 4234 m). U.t. ning bu qismida doimiy qor uyumlari va kiçik muzliklar mavjud.
U.t.ning suvayirğiç qismi asosan, qoyali. Ba'zi joylarida tekislangan yuzalar bor. Jan.ğarbiy yon bağri ança tik, şim.şarqiysi esa biroz nişabroq. Yon bağirlarida köplab kalta, çuqur daralar bor. Ostona va şarşaralar hosil qiluvçi daryolar b-n kesilgan.
U.t. gersin burmalanişi davrida şakllangan antiklinoriydir. Hoz. balandligiga yangi tektonik harakatlar ta'sirida kötarilgan. Paleozoy davriga mansub ohaktoş, dolomit, qumtoş, slanets, granit, granodiorit, porfir kabi tog jinslaridan taşkil topgan. Ohaktoşlarda karst jarayonlari rivojlangan. Suvayirğiç qismidagi tekislangan yuzalarda karrlar, karst, voronka va botiklar, yon bağirlarida esa karst ğorlari, quduklari va şaxtalari keng tarqalgan. U.t. Çorvoq botiğini şim. ğarb tomondan örab turadi.
Iqlimi toğga xos, yoğingarçilik, ayniqsa, uning şim.şarqiy qismida, köproq (1500—2000 mm). Yon bağirlarida tipik va töq böz, qönğir, jigarrang örmon tuproqlari tarqalgan. Çalaçöl, daşt ösimliklari, daryo vodiylarida butalar ösadi. Toğ yon bağirlari örmonzor, suvayirğiç qismida, ötloq daştlar, subalp va alp ötloqlari tarqalgan. Hayvonlardan örmonlarda qobon, börsiq, olmaxon, tizmaning baland qismlarida kiyik, qor qoploni, böri, ayiq va b.; quşlardan kaklik, kaptar, bulbul, çumçuq, loçin, kalxat va b. yaşaydi. Foydali qazilmalaridan ohaktoş, granit, marmar bor. U.t.ning şim.şarqida OqsuvJabağli qöriqxonasining ğarbiy qismi joylaşgan. U.t.ning Çatqol toğlariga yaqin kelgan joyiga Çorvoq GES töğoni qurilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УГОМ ТИЗМАСИ - Ғарбий Тяньшаннинг бир қисми. Тизманинг жан.ғарбий қисми Тошкент вилояти Бўстонлиқ туманы ҳудудида. Талас Олатовидан (Манас тог тугуни яқинидан) бошланиб жан.ғарб томон 115 км га чўзилган. Писком ва Угом дарёлари оралиғида. Унинг жан.ғарбий қисми Ўзбекистонда, шим,шарқий қисми эса Қозоғистон ҳудудида. Сувайирғич яқинидан икки давлатнинг чегараси ўтади. Ўртача бал. 3000—3500 м, жан.ғарб томон пасайиб боради. Ўзбекистондаги қисми анча паст, Чирчиқ дарёси яқинида бал. 1500 м. У.т.нинг айрим чўққилари 3500—4000 м га кўтарилган. Энг баланд чўққиси Сайрам (4238 м). Сайрам чўққисидан У.т. бир қанча тармоқларга ажралади, булардан энг йириклари Тупроқбел ва Майдонтолдир. Бу тармоқлар анча баланд бўлиб, баъзи чўққилари 4000 м дан юқори — (Тупроқбел — 4234 м). У.т. нинг бу қисмида доимий қор уюмлари ва кичик музликлар мавжуд.
У.т.нинг сувайирғич қисми асосан, қояли. Баъзи жойларида текисланган юзалар бор. Жан.ғарбий ён бағри анча тик, шим.шарқийси эса бироз нишаброқ. Ён бағирларида кўплаб калта, чуқур даралар бор. Остона ва шаршаралар ҳосил қилувчи дарёлар б-н кесилган.
У.т. герцин бурмаланиши даврида шаклланган антиклинорийдир. Ҳоз. баландлигига янги тектоник ҳаракатлар таъсирида кўтарилган. Палеозой даврига мансуб оҳактош, доломит, қумтош, сланец, гранит, гранодиорит, порфир каби тог жинсларидан ташкил топган. Оҳактошларда карст жараёнлари ривожланган. Сувайирғич қисмидаги текисланган юзаларда каррлар, карст, воронка ва ботиклар, ён бағирларида эса карст ғорлари, қудуклари ва шахталари кенг тарқалган. У.т. Чорвоқ ботиғини шим. ғарб томондан ўраб туради.
Иқлими тоғга хос, ёғингарчилик, айниқса, унинг шим.шарқий қисмида, кўпроқ (1500—2000 мм). Ён бағирларида типик ва тўқ бўз, қўнғир, жигарранг ўрмон тупроқлари тарқалган. Чалачўл, дашт ўсимликлари, дарё водийларида буталар ўсади. Тоғ ён бағирлари ўрмонзор, сувайирғич қисмида, ўтлоқ даштлар, субальп ва альп ўтлоқлари тарқалган. Ҳайвонлардан ўрмонларда қобон, бўрсиқ, олмахон, тизманинг баланд қисмларида кийик, қор қоплони, бўри, айиқ ва б.; қушлардан каклик, каптар, булбул, чумчуқ, лочин, калхат ва б. яшайди. Фойдали қазилмаларидан оҳактош, гранит, мармар бор. У.т.нинг шим.шарқида ОқсувЖабағли қўриқхонасининг ғарбий қисми жойлашган. У.т.нинг Чатқол тоғларига яқин келган жойига Чорвоқ ГЭС тўғони қурилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.