Ugom tizmasi

Ugom tizmasi — Ğarbiy Tyanşan toğ tizimiga kiruvçi toğ tizmasi. U Özbekiston bilan Qozoğiston çegarasida yotadi: tizmaning janubi-ğarbiy böleği Toşkent viloyatining Böstonliq tumaniga, şimoli-şarqiy böleği esa Qozoğiston hududiga tuşadi. Qozoqça u Ögem deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, tizma Talas Olatovidan, Manas toğ tuguni atrofidan ajralib çiqadi va janubi-ğarb yönalişida 115 km gaça davom etadi. U Piskom va Ugom daryolari orasidagi hududni egallaydi, ikki davlat çegarasi esa asosiy suvayirğiç çizigiga yaqin joydan ötadi. Rusça Vikipediya tizmani Aris va Piskom daryolari havzalarini bir-biridan ajratuvçi suvayirğiç sifatida tasvirlaydi.

Tizmaning örtaça balandligi 3000–3500 m atrofida bölib, janubi-ğarb tomonga borgan sari pasayadi. Özbekiston hududidagi qismi nisbatan past: Çirçiq daryosiga yaqin joyda balandlik 1500 m gaça tuşadi. Ayrim çöqqilar 3500–4000 m ga yetadi. Eng yuqori nuqta — Sayram çöqqisi; ÖzME va Rusça Vikipediya uning balandligini 4238 m deb körsatadi, Rusça Vikipediya qozoq manbasiga suyanib 4299 m degan boşqa raqamni ham keltiradi. Sayram atrofidan bir neça tarmoq ayriladi, ularning eng kattalari — Tuproqbel va Maydontol. Bu tarmoqlarning ba'zi çöqqilari 4000 m dan baland (Tuproqbel — 4234 m); şu qismda yil böyi erimaydigan qor qatlamlari va kiçik muzliklar uçraydi.

Suvayirğiç qismi asosan qoyalardan iborat, ayrim joylarda esa tekislanib qolgan sathlar saqlangan. Janubi-ğarbga qaragan yonbağir tikroq, şimoli-şarqiy yonbağir esa yotiqroq. Yonbağirlarni köplab qisqa va çuqur daralar kesib ötgan, ulardagi daryolar ostona va şarşaralar hosil qiladi. ÖzME'ga köra, Ugom tizmasi Çorvoq botiğini şimoli-ğarbdan örab turadi, tizma Çatqol toğlariga yaqinlaşgan joyda esa Çorvoq GES töğoni barpo etilgan.

ÖzME tizmani gersin burmalanişi davrida vujudga kelgan antiklinoriy deb ta'riflaydi; u hozirgi balandligiga keyingi, yoş tektonik harakatlar natijasida kötarilgan. Tizmani paleozoy erasiga oid ohaktoş, dolomit, qumtoş, slanets, granit, granodiorit va porfir taşkil etadi. Rusça Vikipediya ham uning asosan çökindi jinslar, ayniqsa ohaktoşlar hamda granitoid intruziyalardan tuzilganini qayd etadi.

Ohaktoşli qismlarda karst hodisalari kuçli rivojlangan. Suvayirğiçdagi tekis sathlarda karrlar, voronka va botiqlar, yonbağirlarda esa karst ğorlari, quduqlari va şaxtalari keng tarqalgan. Foydali qazilmalardan ohaktoş, granit va marmar bor.

Iqlimi toğlarga xos. ÖzME'ga köra, yoğin ayniqsa tizmaning şimoli-şarqiy qismida köp tuşadi — yiliga 1500–2000 mm. Yonbağirlarda tipik va töq böz, qönğir hamda jigarrang örmon tuproqlari tarqalgan. Pastki qismlarda çalaçöl va daşt ösimliklari, daryo vodiylarida butazorlar uçraydi, yonbağirlarning bir qismini örmon qoplagan, suvayirğiç atrofida esa ötloqli daştlar, subalp va alp ötloqlari joylaşgan. Rusça Vikipediya ham pastki yonbağirlarda efemeroidli yarim çöl va daşt, vodiylarda bargli örmonlar, yuqorida ötloqli daşt va alp ötloqlari ustunligini yozadi.

ÖzME'ga köra, örmonlarda qobon, börsiq va olmaxon, tizmaning baland qismlarida kiyik, qor qoploni, böri va ayiq yaşaydi. Quşlardan kaklik, kaptar, bulbul, çumçuq, loçin va kalxat uçraydi. Tizmaning şimoli-şarqiy qismida Oqsuv-Jabağli qöriqxonasining ğarbiy böleği joylaşgan.