Ukrain tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57-b. — ziyouz.com
Ukrain tili — hindevropa tillari oilasidagi slavyan guruhiga mansub şarqiy slavyan tillaridan biri. Asosan, Ukrainada, şuningdek, Belorussiya Respublikasi va RFning Ukrainaga köşni viloyatlarida, Kuban va Uzok, Şarqda, Polşa, Slovakiya, Serbiya, Kanada, AQŞ, Argentina, Avstraliya va b. mamlakatlarda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 46 mln., jumladan, Ukrainaning özida 38 mln., RF da 4,5 mln., Özbekistonda 150 ming, AQŞ va Kanadaning har birida 500 ming kişidan ortiq (20-a.ning oxirlari).
U.t.ning 3 asosiy laxjasi bor: jan. şarqiy (örta dneprböyi, slobojan, daştçöl şevalari); jan.ğarbiy (volinpodolsk, galiçbukovina va karpat şevalari) va şim. (çapqirğoq, öngqirğoq, volinpolesye şevalari). Hoz. adabiy tili, asosan, jan.şarkiy laxja asosida şakllangan.
U.t.ning boşqa slavyan tillaridan farklanuvçi belgilari: fonetika sohasida — tiloldi i tovuşining nisbatan tilorqa i tovuşidan farqlanişi, yopiq böğinlarda oldingi o, ye, tovuşlarining i ga aylanişi; morfologiya sohasida — çaqiriq kelişigining mavjudligi, erkak jinedagi otlarda jönaliş va örin kelişiklarining öziga xos qöşimçalari, sifat şakllarining qisqarişi; sintaksis sohasida — özgarmas fe'l şaklli şaxesiz gaplarning qöllanişi va b.
Adabiy U.t.ning rivojlaniş tarixi 2 bosqiçdan iborat: qadimgi U.t. (14-a. — 18-a. örtalari) va hozirgi U.t. (18-a. oxiridan). Qadimgi U.t.da yuridik va b. rasmiy xujjatlar, ilmiy nasr, turli janrlardagi badiiy adabiyot yaratilgan va saqlanib qolgan. Qad. U.t.ning adabiy meyorlari L. Zizaniyaning grammatikasi va lugati (1596)da ham öz aksini topgan. Hoz. adabiy U.t. Ukrainada I. Kotlyarevskiy va 18-a. oxiri — 19-a. boşlaridagi boşqa yozuvçilar asarlarining maydonga kelişi b-n barqarorlaşgan. Hoz. adabiy U.t. tarixida T. G. Şevçenko ijodi ulkan rol öynadi. T.Şevçenko umumxalq sözlaşuv tili negizida umummilliy adabiy U.t.ga asos soddi.
Ötgan asrning 20-y.larida adabiy U.t.da jiddiy uzgarişlar sodir böddi. U.t. Ukraina aholisi turli tabaqalarining ijtimoiy va madaniy hayotida keng qöllana boşladi, publitsistik, ilmiy va rasmiy uslublarning tez rivojlanişini ta'minladi. 50-y.larda lisoniy meyorlardagi va bir qança fanlar terminologiyalaridagi boşboşdokliklarga barham berildi. Şu vaqtdan boşlab adabiy U.t. meyorlari rivojida yangi bosqiç boşlandi. Keyingi yillarda U.t.da röy bergan meyoriy özgarişlar, yangi meyoriy variantlar «Ukrain tili lugati»da (1 — 11j.lar, 1970—80) öz aksini topali.
U.t.ga kdsimgi rus yozuvi (kirillitsa) meros bölib ötgan. Eng qad. yozma yodgorliklari: yuridik hujjatlar (14— 15-a. lar), diniypandnoma mazmundagi asarlar (16-a.) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УКРАИН ТИЛИ — ҳиндевропа тиллари оиласидаги славян гуруҳига мансуб шарқий славян тилларидан бири. Асосан, Украинада, шунингдек, Белоруссия Республикаси ва РФнинг Украинага кўшни вилоятларида, Кубань ва Узок, Шарқда, Польша, Словакия, Сербия, Канада, АҚШ, Аргентина, Австралия ва б. мамлакатларда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 46 млн., жумладан, Украинанинг ўзида 38 млн., РФ да 4,5 млн., Ўзбекистонда 150 минг, АҚШ ва Канаданинг ҳар бирида 500 минг кишидан ортиқ (20-а.нинг охирлари).
У.т.нинг 3 асосий лахжаси бор: жан. шарқий (ўрта днепрбўйи, слобожан, даштчўл шевалари); жан.ғарбий (волиньподольск, галичбуковина ва карпат шевалари) ва шим. (чапқирғоқ, ўнгқирғоқ, волиньполесье шевалари). Ҳоз. адабий тили, асосан, жан.шаркий лахжа асосида шаклланган.
У.т.нинг бошқа славян тилларидан фаркланувчи белгилари: фонетика соҳасида — тилолди i товушининг нисбатан тилорқа и товушидан фарқланиши, ёпиқ бўғинларда олдинги о, е, товушларининг i га айланиши; морфология соҳасида — чақириқ келишигининг мавжудлиги, эркак жинедаги отларда жўналиш ва ўрин келишикларининг ўзига хос қўшимчалари, сифат шаклларининг қисқариши; синтаксис соҳасида — ўзгармас феъл шаклли шахесиз гапларнинг қўлланиши ва б.
Адабий У.т.нинг ривожланиш тарихи 2 босқичдан иборат: қадимги У.т. (14-а. — 18-а. ўрталари) ва ҳозирги У.т. (18-а. охиридан). Қадимги У.т.да юридик ва б. расмий хужжатлар, илмий наср, турли жанрлардаги бадиий адабиёт яратилган ва сақланиб қолган. Қад. У.т.нинг адабий меъёрлари Л. Зизаниянинг грамматикаси ва лугати (1596)да ҳам ўз аксини топган. Ҳоз. адабий У.т. Украинада И. Котляревский ва 18-а. охири — 19-а. бошларидаги бошқа ёзувчилар асарларининг майдонга келиши б-н барқарорлашган. Ҳоз. адабий У.т. тарихида Т. Г. Шевченко ижоди улкан роль ўйнади. Т.Шевченко умумхалқ сўзлашув тили негизида умуммиллий адабий У.т.га асос содди.
Ўтган асрнинг 20-й.ларида адабий У.т.да жиддий узгаришлар содир бўдди. У.т. Украина аҳолиси турли табақаларининг ижтимоий ва маданий ҳаётида кенг қўллана бошлади, публицистик, илмий ва расмий услубларнинг тез ривожланишини таъминлади. 50-й.ларда лисоний меъёрлардаги ва бир қанча фанлар терминологияларидаги бошбошдокликларга барҳам берилди. Шу вақтдан бошлаб адабий У.т. меъёрлари ривожида янги босқич бошланди. Кейинги йилларда У.т.да рўй берган меъёрий ўзгаришлар, янги меъёрий вариантлар «Украин тили лугати»да (1 — 11ж.лар, 1970—80) ўз аксини топали.
У.т.га кдцимги рус ёзуви (кириллица) мерос бўлиб ўтган. Энг қад. ёзма ёдгорликлари: юридик ҳужжатлар (14— 15-а. лар), динийпанднома мазмундаги асарлар (16-а.) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.