Ukrain tili

Ukrain tili (özini «ukraїnska mova» deb ataydi) — hindevropa tillari oilasining slavyan tarmoğidagi şarqiy slavyan guruhiga mansub til. U ukrain xalqining milliy tili va Ukrainaning yagona davlat tilidir.

Genetik tasnifga köra ukrain tili hindevropa oilasi slavyan guruhining şarqiy slavyan kiçik guruhiga kiradi. Unga nasl jihatidan eng yaqini — belarus tili: 9–11-asrlardan boşlab ikkala til qisman umumiy şevalar asosida şakllangan, 16-asrga kelib ikkala xalq umumiy ğarbiy rus yozma tiliga ega bölgan. Tipologik jihatdan ukrain tili flektiv tildir.

Ukrain tilining uçta asosiy laxjasi bor: janubi-şarqiy (örta dneprböyi, slobojan, daştçöl şevalari), janubi-ğarbiy (volin-podol, galiç-bukovina va karpat şevalari) va şimoliy (çapqirğoq, öngqirğoq, volin-polesye şevalari). Hozirgi adabiy til asosan janubi-şarqiy laxja asosida şakllangan.

Ukrain tili asosan Ukrainada, şuningdek Belarus, Rossiya, Qozoğiston, Polşa, Slovakiya, Ruminiya, Moldova, Vengriya, Serbiya hamda Kanada, AQSH, Argentina, Avstraliya va boşqa mamlakatlardagi ukrainlar orasida tarqalgan. Polşa, Slovakiya, Serbiya, Ruminiya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovinada u milliy ozçilik yoki mintaqaviy til maqomiga ega.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça körsatilgan. Özbekça Vikipediyada umumiy soni 46 mln. (şundan Ukrainada 38 mln., Rossiyada 4,5 mln., Özbekistonda 150 ming; 20-asr oxiri), rusça Vikipediyada esa turli baholarga köra 36 mlndan 45 mlngaça deyiladi. Rusça maqolada 2001-yilgi aholi röyxatiga köra Ukrainada 32,7 mln kişi (aholining 67,5 %) ukrain tilini ona tili deb körsatgani, dunyoda ona tili sifatida 34,71 mln kişi (2003), tilni biluvçilar esa taxminan 47 mln ekani keltirilgan.

Ukrain yozuvi kirill alifbosiga asoslangan. Eng qadimgi yozma yodgorliklar: 14–15-asrlardagi yuridik hujjatlar, Peresopnitsa Injili (1556–1561) va boşqalar.

Şarqiy slavyan tillari kabi ukrain tili ham qadimgi rus tilining şevalari asosida şakllangan. Janubiy şevalarning mustaqil tilga ajralişiga Kiyev Rusining siyosiy parçalanişi, keyinçalik ukrain yerlarining Litva Buyuk knyazligi tarkibiga kirişi yordam bergan; u yerda rasmiy yozma til ğarbiy rus tili (qadimgi ukrain yoki qadimgi belarus tili ham deyiladi) edi.

Adabiy tilning rivojlanişi ikki bosqiçga bölinadi: qadimgi ukrain tili (14-asr — 18-asr örtalari) va hozirgi ukrain tili (18-asr oxiridan). Qadimgi ukrain tilida yuridik hujjatlar, ilmiy nasr va badiiy adabiyot yaratilgan; uning me'yorlari L. Zizaniyning grammatikasi va luğati (1596)da aks etgan. Hozirgi adabiy til I. Kotlyarevskiy va 18-asr oxiri — 19-asr boşidagi yozuvçilar asarlari bilan barqarorlaşgan; T. G. Şevçenko ijodi uning me'yorlarining şakllanişiga katta ta'sir körsatgan.

20-asrning 20-yillarida adabiy tilda jiddiy özgarişlar böldi: u aholining turli tabaqalari hayotida keng qöllana boşladi. 50-yillarda til me'yorlari va terminologiyadagi tartibsizliklarga barham berildi. Me'yoriy özgarişlar «Ukrain tili luğati»da (11 jild, 1970–80) aks etgan.

Ingliz tilidagi manbada ukrain tili Kiyev Rusi tili avlodi sifatida ta'riflanadi; Polşa-Litva davlati davrida unga polyak va lotin tillari ta'sir qilgan, 18-asrga kelib ğarbiy rus tili hududiy variantlarga ajralgan. Rossiya imperiyasida til maktablarda öqitiş tili va fan sifatida taqiqlangan. Tilning kelib çiqişi haqida turli nazariyalar mavjud: A. Krimskiy va A. Şaxmatov umumiy şarqiy slavyan tilini faqat tarixdan oldingi davrga tegişli deb hisoblagan, S. Smal-Stotskiy esa uning mavjudligini inkor etgan.

Fonetika: tiloldi i tovuşining paydo bölişi va ö, e unlilarining yopiq böğinlarda i ga ötişi (masalan, sniɦ «qor», kit «muşuk»); akanening yöqligi; frikativ undoş /ɦ/ning mavjudligi; söz oxirida jarangli undoşlarning saqlanişi.

Morfologiya: çaqiriq kelişigining saqlanişi; erkak jinsdagi otlarda jönaliş kelişigida -ovi, -evi qöşimçalari; sifatlarning qisqargan şakllari; davomli fe'llarda kelasi zamonning sintetik şakli (masalan, kupuvatymu «sotib olib turaman»); pluskvamperfektning saqlanişi.

Sintaksis: özgarmas fe'l şaklli (-no, -to) şaxssiz gaplarning qöllanişi.

Luğat tarkibining asosini umumslavyan, qadimgi rus va ukrain kelib çiqişidagi sözlar taşkil etadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, tarixan nemis, yidiş, polyak, lotin va turkiy tillardan ham sözlar özlaşgan.